Πέμπτη, 27 Δεκεμβρίου 2012


Δημήτρης Μπαλτᾶς

Ἰβάν Μπούνιν, Ἡ ζωή τοῦ Ἀρσένιεφ, μετ. Β. Γαλανοπούλου, Ροές, Ἀθήνα 2011, σελ. 395
 
Σ’ ἕνα ἐκτενέστατο ἀφήγημα ὁ γνωστός στό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό Ρῶσσος λογοτέχνης Ἰβάν Μπούνιν (1870-1953) παρουσιάζει τίς ἀναμνήσεις τῆς νεανικῆς ζωῆς τοῦ Ἀρσένιεφ, ὅπου «ἴσως νά ὑπάρχουν πολλά αὐτοβιογραφικά στοιχεῖα».
Ἀπό τήν ἄποψη τῆς θεματολογίας, τό ἀφήγημα συνοψίζει τά βασικά θέματα ὁλοκλήρου, μπορῶ νά πῶ, τοῦ ἔργου τοῦ Μπούνιν. Ἐκφράζει τήν ἀγάπη του γιά τήν Ρωσσία (σ. 323), ἐνῶ δίνει ὁρισμένα χαρακτηριστικά τοῦ Ρώσσου ὅπως εἶναι «ἡ ροπή πρός τήν αὐτοκαταστροφή» (σ. 56) ἤ «τό ἐπαναστατικό πνεῦμα» (σ. 109). Πάντως ὁ συγγραφέας κάνει λόγο γιά μία «Ρωσσία πού ἔχει χαθεῖ γιά πάντα» (σ. 195), ἐνῶ ὁ ἥρωας-συγγραφέας ζεῖ ἤδη στήν Γαλλία (σ. 243).
Οἱ ἀναμνήσεις τοῦ Ἀρσένιεφ-Μπούνιν ἀφοροῦν, ἐπίσης, στό θέμα τοῦ ἔρωτα, τῶν πρώτων ἐρωτικῶν σκιρτημάτων στήν ζωή του. Ἀλλά ἡ ζωή τοῦ ἥρωα-συγγραφέα διακρίνεται καί τά ἀπό τά αἰσθήματα τῆς μοναξιᾶς καί τῆς θλίψεως (σ. 17, σ. σ. 78, σ. 101, σ. 117, σ. 205, σ. 281, σ. 305, σ. 322), αἰσθήματα πού ἀναμφιβόλως ἐκφράζονται σέ ὅλην τήν λογοτεχνική παραγωγή τῶν Ρώσσων συγγραφέων τοῦ 19ου καί τοῦ 20οῦ αἰ.
Δέν μπορῶ νά μήν ἀναφερθῶ καί στήν ἁπλή καί πηγαία θρησκευτικότητα τοῦ ἥρωα-συγγραφέα, ὁ ὁποῖος παρακολουθεῖ μέ ἰδιαίτερη εὐλάβεια τούς ἑσπερινούς τοῦ Σαββάτου ἤ τίς ἀκολουθίες τῆς Μεγ. Ἑβδομάδας. Παραθέτω ἕνα χαρακτηριστικό ἀπόσπασμα: «Κάτω ἀπό τούς χαμηλούς τρούλους, μές στή σιγή, τή ζεστασιά καί τό μισοσκόταδο, στέκομαι ἀποκαμωμένος φορώντας τό μακρύ παλτό μου κι ἀκού τήν ταπεινή παράκληση πού κρύβει θλίψη καί ἀγωνία: κατευθυνθήτω ἡ προσευχή μου ἤ τήν ἀργή, γλυκιά, ψαλμωδία: Φῶς ἱλαρόν ἁγίας δόξης ἀθανάτου Πατρός…» … Ἔπειτα, καθώς σκύβω νά γονατίσω, πάντα μοῦ φέρνει μελαγχολία ἡ μυστηριακή ἐκείνη στιγμή, ὅταν καί πάλι γιά λίγο στήν ἐκκλησία βασιλεύει ἀπόλυτη σιωπή καί τά κεριά σβήνουν…» (σ. 101). Ὁ ἥρωας-συγγραφέας ἐπαναλαμβάνει ὅτι ἡ ἁπλή ἀτμόσφαιρα τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἀκολουθίας εἶναι «μελαγχολική ἀλλά καί γιορταστική» (σ. 322).
Οἱ ἀναμνήσεις τῶν νεανικῶν χρόνων στήν «Ζωή τοῦ Ἀρσένιεφ» δίνουν ὄψεις τῆς Ρωσσίας «μιᾶς ἄλλης ἐποχῆς». Αὐτοβιογραφικό ἤ ὄχι, τό ἀφήγημα δέν στερεῖται τῆς λογοτεχνικῆς ἀξίας καί τῆς περιγραφικῆς δυνάμεως (βλ. ἐνδεικτικῶς σ. 40, σσ. 126-128, σσ. 196-197, σ. 274). Θά ἔλεγα ὅτι «Ἡ ζωή τοῦ Ἀρσένιεφ» εἶναι ὁ μακρινός ἀντίλαλος τῆς λογοτεχνικῆς παραγωγῆς τῶν Ρώσσων κλασσικῶν τοῦ 19ου αἰ., ἰδιαιτέρως δέ τοῦ Πούσκιν, τοῦ Γκόγκολ καί τοῦ Τολστόϊ, τῶν ὁποίων μάλιστα ἀποσπάσματα θά συναντήσει ὁ ἀναγνώστης σέ πολλές σελίδες τοῦ ἔργου.

(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στήν ἐφημ. Χριστιανική)



  
Δημήτρης Μπαλτᾶς


Τό σχολεῖο τῆς ἀμάθειας
καί τῆς ἀπαιδευσίας


Στήν συγκρότηση μιᾶς ἁρμονικῆς τάξεως στήν οἰκογένεια, στό σχολεῖο καί ἐν γένει στήν καθημερινότητά μας συντελεῖ, μεταξύ ἄλλων, καί ὁ συνδυασμός τῆς θεωρίας μέ τήν πράξη. Ἐάν οἱ δύο αὐτές κατευθύνσεις ἀπέχουν ἡ μία ἀπό τήν ἄλλη, τότε εἶναι πιθανό νά προκληθεῖ μία σύγχυση στά κίνητρα καί στούς στόχους τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς. Ἐπειδή, λοιπόν, τό σημερινό σχολεῖο, ἐξ αἰτίας τῶν πολλῶν στόχων μέ τούς ὁποίους τό ἔχουν ἐμπνεύσει οἱ «ὑπεύθυνοι», ἔχει χάσει ἐν τέλει τόν προσανατολισμό του, θά πρέπει, νομίζω, νά ἐπαναπροσδιορίσει τόν ρόλο του.
Ἐάν ἡ πολιτεία ἔχει ὁρίσει ὡς ἀποκλειστικούς στόχους τῆς ἐκπαιδευτικῆς πολιτικῆς τήν εἰσαγωγή τῶν μαθητῶν στό πανεπιστήμιο, ἤ τήν υἱοθέτηση τῶν λεγομένων «νέων τεχνολογιῶν», ἤ ἀκόμη καί τήν φύλαξη τῶν παιδιῶν, ἀφοῦ οἱ σημερινοί γονεῖς ἐργάζονται ἀμφότεροι, τότε ἡ γνώση καί τό ἦθος παύουν νά ἀποτελοῦν πλέον ἐπιδιώξεις καί ἐκπίπτουν ἴσως σέ νοσταλγικές στιγμές τοῦ παρελθόντος.
Στήν περίπτωση τῆς παιδαγωγικῆς ἐπιστήμης διαπιστώνεται ἀπό πολλούς μία ἀπόσταση χαρακτηριστική μεταξύ θεωρίας καί πράξεως, διότι οἱ παιδαγωγικές ἀρχές δέν ἔχουν καμμία ἐφαρμογή στήν σχολική πραγματικότητα. Ἀκόμα καί τά σχολικά ἐγχειρίδια συντάσσονται πολλές φορές μέ μοναδικό στόχο τήν ἀτομική συγγραφική κατοχύρωση. Γιά νά μιλήσει κανείς μέ γνώμονα τήν ἴδια τήν πραγματικότητα, δέν φαίνεται νά ὑπάρχει κανένα κοινό σημεῖο μεταξύ διδάσκοντος καί διδασκομένου. Ἀσφαλῶς δέν διασώζεται σήμερα ὁ παιδαγωγικός ἔρως τοῦ Πλάτωνος, ὅταν μάλιστα ὁ διδάσκων ἀναλαμβάνει ἁπλῶς τόν ρόλο τοῦ συντονιστῆ κατά τήν (ἀνύπαρκτη) συζήτηση στήν τάξη.
Εἶναι εὐνόητο ὅτι οἱ ἀναφερθεῖσες ἐπισημάνσεις οὔτε στοιχειοθετοῦν οὔτε δικαιολογοῦν τήν ὕπαρξη ἤ τήν λειτουργία ἑνός σχολείου. Φαίνεται ἐκ τῶν πραγμάτων ὅτι στό σημερινό σχολεῖο ἀσχολούμαστε μέ κάποια πράγματα γιά νά καλύψουμε ὁρισμένο χρόνο ἀπό τήν ζωή μας, νά ἐξασφαλίσουμε ἕνα ὁμολογουμένως πενιχρό μισθό καί νά δικαιολογήσουμε καί τήν ὕπαρξη τοῦ λεγομένου «ὑπουργείου παιδείας». Πρόκειται μᾶλλον γιά ἕνα χῶρο ὅπου οἱ σχέσεις, οἱ συμπεριφορές καί οἱ στόχοι (ἄν ὑπάρχουν) ὑπηρετοῦν ὁποιαδήποτε ἄλλη «πολιτική» ἐκτός τῆς παιδευτικῆς ἤ τῆς ἐκπαιδευτικῆς. Ὁπότε ὁδηγούμαστε στήν  «ἀτευξία τοῦ προσήκοντος», γιά νά χρησιμοποιήσω μία ἔκφραση τῆς νεοπλατωνικῆς φιλοσοφίας.
 Ἴσως θεωρήσει κανείς ὅτι τά παραπάνω παρουσιάζουν μονομερῶς ἀπαισιόδοξη εἰκόνα καί προοπτική τοῦ σημερινοῦ σχολείου. Ἴσως ἰσχυρισθεῖ κανείς ὅτι ὑπάρχουν καί ἐξαιρέσεις σ’ αὐτό πού ἔχει ἤδη περιγραφεῖ. Ἀλλά τό ζητούμενο, γιά τόν γράφοντα, δέν ἕνας ἀντίλογος πάνω στά ἐκπαιδευτικά δρώμενα (ἤ δράματα). Ἐδῶ τό ζητούμενο εἶναι νά προσδιορίσουμε ἀκριβῶς τί εἴδους σχολεῖο θέλουμε νά ἔχουμε σήμερα. Καί ἄν τό σχολεῖο αὐτό ἀποσκοπεῖ στήν γνωστική καί στόν ἠθική συγκρότηση τοῦ ἀνθρώπου στό πλαίσιο τῆς πολιτικῆς κοινωνίας.

(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στό περ. Εὐθύνη)

Δευτέρα, 24 Δεκεμβρίου 2012



Δημήτρης Μπαλτάς

Ὄλγκα Λόσκι, Τό μυστικό τῆς εἰκόνας, μετ. Κλ. Νεβέ, Ε. Σιούγγαρη, Μεταίχμιο, Ἀθήνα 2011, σελ. 333. 
 
 
Μέ ἀφορμή τήν ζωή τῶν μοναχῶν στό μοναστήρι τοῦ ἁγ. Ἀνδρονίκου, ὅπου ἄλλοτε μεγαλούργησε ὁ περίφημος Ἀντρέϊ Ρουμπλιώφ (ἡ παράδοση ἀναφέρει ὅτι ἐκεῖ πέθανε), καί τήν εἰκόνα πού φιλοτεχνεῖ ὁ μοναχός Γρηγόριος, ἡ συγγραφέας μᾶς δίνει στιγμιότυπα τῶν πρώτων στιγμῶν τῆς Ὀκτωβριανῆς Ἐπαναστάσεως.
Προκαλεῖ ἰδιαίτερο τό γεγονός ὅτι ἡ συγγραφέας γνωρίζει τίς πτυχές τῆς ζωῆς (ἐνδεικτικῶς σ. 249. σ. 288) τῶν μοναχῶν πού βρίσκονται κοντά στόν Γέροντά τους, ἐν τούτοις «ἀνίκανοι νά πάρουν ὁποιαδήποτε πρωτοβουλία» (σ. 41). Ὁ Γέροντας (Μπάτιουσκα) δίνει τήν εὐλογία του στόν π. Γρηγόριο νά φιλοτεχνήσει τήν εἰκόνα τῆς «Καθόδου τοῦ Χριστοῦ στόν Ἅδη». Σχετικές ἀναφορές περί τῶν εἰκόνων σέ πολλά σημεῖα τοῦ βιβλίου δείχνουν ὅτι ἡ Ὄ. Λόσκι γνωρίζει ἰδιαιτέρως καλά τήν αἰσθητική τῆς ὀρθόδοξης εἰκονογραφίας.
Παράλληλα μέ τήν ἀναφορά στό μοναστήρι καί στήν εἰκονογραφική ἐργασία τοῦ π. Γρηγορίου, ἡ συγγραφέας παρουσιάζει τήν καθημερινότητα μιᾶς ἁπλῆς, ὄχι πλούσιας, ρωσσικῆς οἰκογένειας τῆς ἐποχῆς τῆς Ἐπαναστάσεως (τοῦ 1917). Ἄλλα μέλη τῆς οἰκογένειας συντάσσονται μέ τό ἀντιθρησκευτικό πνεῦμα τῆς σοβιετικῆς ἰδεολογίας (ἐνδεικτικῶς σ. 78, σσ. 181-183), ἐνῶ ἄλλα παραμένουν πιστά στίς ἀρχές τῆς ρωσσικῆς εὐσέβειας (ἐνδεικτικῶς σσ. 73-74). Γιά τήν ἡρωίδα τοῦ μυθιστορήματος, τήν Ναντιέζντα Ἰβάνοβνα, ἡ διάσωση τῆς εἰκόνας «τῆς Ἀναστάσεως» τοῦ π. Γρηγορίου ἀπό τήν καταστροφική μανία τῶν ἐργατῶν τοῦ μοναστηριοῦ ἰσοδυναμεῖ μέ τήν «ἐπάνοδο τῆς εἰρήνης, τό καλύτερο αὔριο» (σ. 297). Ἔτσι ἡ Λόσκι ἀποδίδει τήν σχέση τῶν δύο κόσμων, τοῦ παλαιοῦ καί τοῦ νέου, αὐτοῦ πού παραμένει πιστός στόν Θεό καί αὐτοῦ πού μάχεται τήν θρησκευτικότητα τοῦ ρωσσικοῦ λαοῦ.
Εἶναι δέ χαρακτηριστικό ὅτι ἡ σκηνή τῆς λεηλασίας τοῦ μοναστηριοῦ ἀπό τούς λιμώττοντες ἐργάτες καί κυρίως ἡ ἐκτέλεση τῶν μοναχῶν ἀπό τόν σοβιετικό στρατό παρουσιάζονται ἀπό τήν συγγραφέα ὡς «ἐμπειρία κολάσεως» (σ. 289). 
Ἐνῶ ὅμως τά κύρια πρόσωπα τοῦ ἔργου καταλήγουν στόν θάνατο, ἡ εἰκόνα συνεχίζει τήν ζωή της καί φθάνει, ὕστερα ἀπό περιπέτειες, στά χέρια μιᾶς Ρωσσίδας τοῦ Παρισιοῦ, τῆς Ντιμοτέλ-Ἀντόνιοφ, ἡ ὁποία, ἀφοῦ τήν ἀγοράσει, τήν δίνει σέ μία ἁγιογράφο γιά νά φροντίσει γιά τίς φθορές τῆς εἰκόνας σέ ὁρισμένα σημεῖα (σσ. 326-333).
Σέ μία γενικότερη ἀποτίμηση, τό ἔργο παρουσιάζει ἐνδιαφέρον, τόσο ἀπό τήν ἄποψη τοῦ ἱστορικοῦ ὑποβάθρου, ὅσο καί ἀπό τήν ἄποψη τῆς αἰσθητικῆς τῆς εἰκονογραφίας. Ἰδιαιτέρως ἐπιτυχής εἶναι ἡ παράλληλη παρουσίαση ἐκ μέρους τῆς Ὄ. Λόσκι τῆς ζωῆς τοῦ μοναστηριοῦ καί τῆς ζωῆς μιᾶς ἁπλῆς ρωσσικῆς οἰκογένειας, πού ἐν τέλει συναντῶνται στό σημεῖο τῆς προσεγγίσεως ἤ τῆς ἀπορρίψεως τῆς ἀλήθειας τῆς πίστεως στόν Χριστό καί στήν Ἐκκλησία.
 
(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στήν ἐφημ. Χριστιανική)

Σάββατο, 22 Δεκεμβρίου 2012


Δημήτρης Μπαλτᾶς

Κ. Παπαϊωάννου, Βυζαντινή καί ρωσική ζωγραφική, μετ. Ε. Νάκου- Χρ. Σταματοπούλου, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2007, σελ. 286.


Ἡ παρουσίαση τοῦ παρόντος ἔργου τοῦ Κ. Παπαϊωάννου, ὕστερα ἀπό τά ἔργα στά ὁποῖα ἀσκεῖ κριτική στόν ἀκαδημαϊκό μαρξισμό ἀλλά καί ἀπό τό ὀγκῶδες Τέχνη καί πολιτισμός στήν Ἀρχαία Ἑλλάδα μπορεῖ νά χαρακτηρισθεῖ ὡς ἐκδοτικό γεγονός.
Ἀσφαλῶς ἡ ἐνασχόληση τοῦ συγγραφέα μέ εἰδικά ζητήματα τῆς ἱστορίας τῆς βυζαντινῆς καί τῆς ρωσσικῆς ζωγραφικῆς δείχνει τήν πλήρη ἐξοικείωσή του μέ ἀνομοιογενή γνωστικά πεδία (ἀπό τήν ἀρχαία φιλοσοφία, τήν βυζαντινή τέχνη μέχρι τήν σύγχρονη πολιτική ἀνάλυση).
Γιά τόν Παπαϊωάννου, ἡ βυζαντινή τέχνη διαφοροποιεῖται ἀπό τήν ἀρχαία καθ’ ὅσον ἡ δεύτερη «ἀγνοοῦσε τήν ὑποκειμενικότητα. Ἡ ἔννοια τοῦ μυστηρίου, τῆς ἐσωτερικότητας, τῆς ἀγωνίας καί συνακόλουθα ὁ κόσμος τῆς ἐλπίδας καί τῆς μεταμόρφωσης παρέμεναν γιά τούς Ἕλληνες ἕνας τομέας σχεδόν ἀπαγορευμένος» (σ. 18). Ἀλλά αὐτό δέν σημαίνει ὅτι ὑπάρχει ὁποιαδήποτε ὑπόνοια περί ἀσυνέχειας τῶν δύο κόσμων-πολιτισμῶν, δεδομένου ὅτι «τήν ἀληθινή καί εἰς βάθος ἐπίδραση τοῦ ἑλληνισμοῦ θά τήν ἀναγνωρίσομε μᾶλλον στήν κοσμιότητα, στό μέτρο, στήν αἴσθηση τῆς κλίμακας καί τοῦ πνευματικοῦ κάλλους πού ἡ βυζαντινή τέχνη ἐπέδειξε … Ἐάν τό Βυζάντιο ἀποτελεῖ μιά δεύτερη ἄνθηση τοῦ ἑλληνισμοῦ, τό καινούργιο μπόλι ὑπῆρξε ὁ χριστιανισμός, πού εἶχε ἕνα ἀνανεωτικό ἀποτέλεσμα κεφαλαιώδους σημασίας. Ἀλλά ὁ ἑλληνισμός μπόρεσε νά δείξει τίς πραγματικές του δυνατότητες, ἀκριβῶς μέσα ἀπό τό τρόπο πού ἐπεξεργάστηκε τή βυζαντινή ὀρθοδοξία» (σ. 24).
Παρ’ ὅλον ὅτι σέ πολλά σημεῖα τοῦ κειμένου παρέχεται ἡ διευκρίνηση ὅτι γιά διαφόρους λόγους δέν ἔχουν σωθεῖ ψηφιδωτά τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἰουστινιανοῦ, δείγματα τῆς εἰκονικῆς ζωγραφικῆς τοῦ 7ου αἰ., πολλά ψηφιδωτά τοῦ 9ου αἰ. καί τοῦ 10ου αἰ., ὁ Κ. Παπαϊωάννου προσφέρει ἀναλυτικές πληροφορίες γιά τήν διαμόρφωση καί τήν ἐξέλιξη τῆς βυζαντινῆς τέχνης στόν βαλκανικό χῶρο (ἐνδεικτικῶς βλ. σ. 49, σ. 94) καί βεβαίως στήν Ρωσσία (βλ. σσ. 113-121) ἀλλά καί συγκριτικές παρατηρήσεις πού ἀφοροῦν τήν τέχνη στήν Ἰταλία (ἐνδεικτικῶς βλ. σσ. 35-36, σσ. 57-60, σ. 90).
Ὁπωσδήποτε τό ἔργο τοῦ Κ. Παπαϊωάννου συμπληρώνει τήν ἑλληνική ἐπιστημονική παραγωγή. Ἀλλά εἶναι ἕνα ἐγχειρίδιο πού μπορεῖ νά ἀναγνωσθεῖ ὄχι μόνον ἀπό τούς εἰδικούς μελετητές ἀλλά καί ἀπό τούς ἁπλούς ἀναγνῶστες.
Ὁ τόμος περιέχει χρονολόγιο, γλωσσάριο, πολυάριθμες εἰκόνες καί χάρτες.

 (Τό παρόν δημοσιεύθηκε στήν ἐφημ. Χριστιανική)

  


 

Σάββατο, 15 Δεκεμβρίου 2012


Dimitris Baltas

Русская Философия
[Ἡ ρωσσική φιλοσοφία]

(Καταγραφή τῶν ἔργων τῶν Ρώσσων φιλοσόφων τοῦ ιθ΄ καί τοῦ κ΄ αἰ. στήν ρωσσική καί τῶν μεταφράσεών τους στίς εὐρωπαϊκές γλῶσσες)
 
Arseniev N., «ἁγία» Μόσχα. Ἡ θρησκευτική καί πνευματική ζωή της κατά τόν 19ον αἰ., μετ. Μ.Σπυροπούλου, Ἀθήνα [1967]


Arvon H., M. Bakounine, μετ. Π. Γκέκα, Ἀθήνα 1985 (Ἐπιλογή κειμένων)
Bakounine M., Théorie générale de la Révolution, texts assemblés par Fr. Lessourd, trad. M. Para Body, Παρίσι 2001 (Ἀξιόλογη συλλογή ἀποσπασμάτων μεταφρασμένων ἀπό τήν ρωσσική)
Μπακούνιν Μ., Θεός καί κράτος, μετ. N. Ἀλεξίου-A.Γκίκας, Ἀθήνα 1986


Bediaeff N., L sens de l' histoire, trad. S. Jankelevitch, Παρίσι 1949
Berdiaeff N., Ὁ προορισμός τῆς Ρωσσίας, Μόσχα 1990 (ρωσσ.)
Berdiaeff N.,   Ρωσσική Ἰδέα, Μόσχα 2000 (ρωσσ.)
Berdiaeff N., Πέντε στοχασμοί περί ὑπάρξεως, μετ. Β.Τριανταφύλλου-Σ.Γουνελᾶς, [Αθήνα 1983]
Berdiaeff N., «Οἱ Δυτικόφιλοι», στόν τόμο Τομές στή ρωσσική σκέψη, μετ. Δ.Β. Μπαλτᾶς, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2009, σσ. 125-138
Berdiaev N., Khomiakov, trad. J.-C. & V.Marcadé, L’ Age d’Homme, Λωζάννη 1988
Berdiaev N., Les sources et le sens du communisme russe, trad. J.-L. Cain, [Παρίσι] 1970 (Τό ἔργο αὐτό ἔχει μεταφρασθεῖ καί στήν ἐλληνική. Προτείνω, ὡστόσο, τό γαλλικό κείμενο)
Berdiajew N., Νέος Μεσαίωνας, μετ. Π. Ἀντωνιάδη, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1987
Berdyaev N, The Russian Idea, transl. R.M. French, Lindisfarne Press, Nέα Ὑόρκη, 1992
Μπερδιάγιεφ Ν., Θεῖον καί ἀνθρώπινον, μετ. Π. Ἀντωνιάδη, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 21982
Μπερντιάεφ Ν., Γιά τήν κοινωνική ἀνισότητα, μετ. Ε. Νιάνιος, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1984
Μπερδιάγιεφ Ν., Περί τοῦ προορισμοῦ τοῦ ἀνθρώπου. Δοκίμιον παραδόξου ἠθικῆς μετ. Μητρ. Σάμου Εἰρηναίου, Ἀθῆναι 1950
Μπερδιάγιεφ Ν., Πνεῦμα καί ἐλευθερία, μετ. Μητρ. Σάμου Εἰρηναίου, Ἀθῆναι 1952
Μπερδιάγιεφ Ν., Τό πνεῦμα τοῦ Ντοστογιέφσκι, μετ. Ν. Ματσούκας, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1972
Μπερντιάεβ Ν., Πνεῦμα καί πραγματικότητα, μετ. Ἀντ. Χατζηθεοδώρου, Ἐκδόσεις τῶν Φίλων, Ἀθήνα 1968
Μπερντιάεφ Ν., Δοκίμιο ἐσχατολογικῆς μεταφυσικῆς, μετ. Χρ.Μαλεβίτση, Ἀθήνα 1984
Βerdiaev N., Ἡ νέα θρησκευτική συνείδηση καί ἡ κοινωνία, Μόσχα 1999 (ρωσσ.)
Νικ. Μπερντιάγιεφ, "Χριστιανισμός καί ἀντισημιτισμός'', Σύναξη 132, σσ. 77-94
Νικ.Μπερντιάγιεφ, ''Ἡ πνευματική κατάσταση τοῦ σύγχρονου κόσμου'', Σύναξη 134, σσ. 82- 95
Nικ.Μπερντιάγιεφ, "Ὁ θρησκευτικός χαρακτήρας τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας",  Φρέαρ, τ. 11, 2015, σσ. 290-298 

Bielinski V., Textes philosophiques choisis, Mόσχα 1951 (μετ. ἐκ τοῦ ρωσσ.)
Μπιελίνσκι Β., Ἐκλογή ἀπό τό ἔργο του, μετ. Γ. Βρυχωρόπουλος, Δίφρος, Ἀθήνα 1958
Μπελίνσκι Β., Ἀνάλεκτα, μετ. Λ. Γεωργίου-Μ. Γεωργίου-Κορωναίου, Κάλβος, Ἀθήνα 1970
Μπελίνσκι Β., Θεωρητικά κείμενα λογοτεχνίας, μετ. Λ. Καστανάκης, Ἐκδόσεις Gutenberg, Ἀθήνα 1988


Boulgakov S., The Orthodox Church, transl. L. Kesich, St Vladimir's Seminary Press, Νέα Ὑόρκη 1988
Boulgakov S., L’ Orthodoxie, trad. C.Andronikof, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 1980
Boulgakoff S., Du verbe incarné, trad. C. Andronikof, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 1982
Boulgakov S., La lumiere sans déclin, trad. C. Andronikof, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 1990
Boulgakov S., Philosophie de l’ économie, trad. C. Andronikof, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 1987
Boulgakoff S., Κ. Marx ὡς θρησκευτικός τύπος, εἰσ.-μετ.- σχολ. Δ.Β. Μπαλτᾶς, Ἐκδόσεις Ἄθως, Ἀθήνα 22004 (μετάφραση ἐκ τοῦ ρωσσικοῦ)
Boulgakoff S., ''Ὁ Τολστόϊ καί ἡ Ἐκκλησία'', στόν τόμο, Δ.Β. Μπαλτάς, Ρῶσσοι φιλόσοφοι, Ἐκδόσεις Σαββάλας, Ἀθήνα 2002, σσ. 53-67
Βoulgakoff S., Καπιταλισμός καί γεωργία, τ. 2, Ἁγία Πετρούπολη 1900 (ρωσσ.)
Boulgakov S., ''Heroism and ascetism. Reflections on the religious nature oh the Russain Intelligentzia'', στόν τόμο Vekhi, transl. S.M. Shatz- J.E. Zimmerman, Nέα Ὑόρκη 1994, σσ. 17-49 (ἑλλην. ἔκδ.: Ὁ ἡρωϊσμός καί ὁ ἄθλος, μετ. Δημ. Τριανταφυλλίδης, Ἀθήνα 2015)
Bulgakov S., Sozialismus in Christentum;, Γκέττιγκεν 1977 (συλλογή ἄρθρων)


Chestov L., L’ idée du bien chez Tolstoï et Nietzsche, trad. Τ.Rageot Chestov- G.Bataille, Παρίσι 1949


Zander L., List of the writings of professors of the Russian Orthodox Theological Institut in Paris (1925 –1954), Παρίσι, ..
Ζάντερ Λ., «Ζενκόφσκυ Βασίλιεβιτς Βασίλειος», Θρησκευτική καί Ἠθική Ἐγκυκλοπαίδεια, τ. 5, Ἀθῆναι 1964, στ. 1211-1214


Zenkovsky B., Histoire de la philosophie russe, t. I-II, trad. C.Andronikof, [Παρίσι] 1992
Zenkovsky B., Οἱ Ρῶσσοι διανοητές καί Εὐρώπη, Παρίσι 1955 (ρωσσ.)
Ζenkovsky B., ''Εἶναι δυνατό νά ὑπάρξει χριστιανική φιλοσοφία;'', στόν τόμο Δ.Β. Μπαλτᾶς, Ρῶσσοι φιλόσοφοι, Ἐκδόσεις Σαββάλας, Ἀθήνα 2002, σσ. 155-166


Zernov N., The Russian Religius Renaissance of the Twentieth Century, Darton, Longman & Todd, Λονδῖνο 1963 (Πολύτιμη ἐργασία πάνω στίς πηγές καί τό περιεχόμενο τῆς ρωσσικῆς θρησκευτικῆς φιλοσοφίας τοῦ 20οῦ αἰ.)
Ζέρνωφ Ν., Οἱ Ρῶσοι καί ἡ ἐκκλησία τους, μετ. Γ. Στεφοπούλου, Ἀθήνα 1972


Florensky P., La colonne et le fondement de la verité, trad. C. Andronikof, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 1994
Florensky P., Le sel de la terre, trad, Fr. Lhoest, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 2002
Φλωρένσκη Π., Ἡ ζήλεια, μετ. Π.Ψαρροῦ, Ἐκδόσεις Ἴνδικτος, Ἀθῆναι 1997 (Πρόκειται γιά τήν δωδέκατη ἐπιστολή τῆς περίφημης διατριβῆς τοῦ συγγρ. Στύλος καί ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας)
Φλωρένσκυ Π., Ἡ ἀντίστροφη προοπτική. Τό εἰκονοστάσι, εἰσ.- μετ.- σημ., Σ. Γουνελᾶ, Ἀθῆναι 2002
Forensky P., Lettres de Solovski, trad. Fr. Loest, L' Age d' Homme, Lausanne 2012

Florovsky G., Le voies de la théologie russe, trad. J.-L.Palierne, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 2001
Florovsky G., Philosophy: Philosophical Problems and Movements, 21989 (συλλογή ἄρθρων)
Φλωρόβσκυ Γ., «Ἡ πορεία τῆς ρωσικῆς θεολογίας», στόν τόμο Θεολογία. Ἀλήθεια καί ζωή, Ἀθῆναι 1962, σσ. 17 -59


Frank S. L. (ed.), A Solovyov Anthology, intrοd. Urs. Hans von Balthasar, Λονδίνο 2001 (ἐπιλογή κειμένων μεταφρασμένων στήν ἀγγλική)
Frank S., «Φιλοσοφία καί θρησκεία», στόν τόμο Τομές στή ρωσσική σκέψη, μετ. Δ.Β. Μπαλτᾶς, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2009, σσ. 53-85


Hippius Z., Petrograd an 1919, trad. S. Benech., [Παρίσι] 2003


Herzen A., Textes philosophiques choisis, Mόσχα 1948 (μετ. ἐκ τοῦ ρωσσ.)


Ilyine I., «Φιλοσοφία καί ζωή», στόν τόμο Τομές στή ρωσσική σκέψη, μετ. Δ.Β. Μπαλτᾶς, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2009, σσ. 89-122


Ivanov V., Dostoïevski, trad. L. Martinez, Λωζάννη 2000
Ivanov V., - Gerschenson M., Correspondance d’un coin a l’ autre, pref. O. Deschartes, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 1979


Khomianov A.-Kirievksy I., On Spiritual Unity, transl. B. Jakim, R. Bird, Lindisfarne Books, NY 1998  (σελ. 29-183 καί 189-313 ἀντιστοίχως)
Khomiakov A.S., L' Eglise latine et le Protestantisme au point de vue de l' Eglise d' Orient, intr. J.-N. Lemarchand, Editions Xenia, Vevey 2006

          Kropotkin, Russian Literature, McClure, Phillips&Co., New York 1905
Kropotkine P., Paroles d’un revolte, Παρίσι 2002
Κροπότκιν Π., Ἀναμνήσεις ἑνός ἐπαναστάτη,  μετ. Γ. Γιαννακοπούλου-Β. Τομανᾶς, ἄ.ἔ.
Κροπότκιν Π., Ἠθική. Προέλευση καί ἀνάπτυξη, μετ. Β. Τομανᾶς, Νησίδες, Θεσσαλονίκη 2007 (Δυστυχῶς ἡ μετάφραση εἶναι κακή σέ πολλά σημεῑα)
Κροπότκιν Π., Ἀλληλοβοήθεια. Ἕνας παράγοντας τῆς ἐξέλιξης, μετ. Ε. Στεφανοπούλου, Ἐκδόσεις Καστανιώτη, Ἀθήνα 2009
Kροπότκιν Π., Ἡ Μεγάλη Γαλλική Ἐπανάσταση 1789-1793, μετ. Γ. Καστανάρας, Ἐκδόσεις Κουκκίδα, Ἀθήνα 2015

Lapchine J., «La synergie spirituelle»,  Bulletin de l’ Association Russe prour les Rechereches Scientifiques à Prague, v. II, no 6, Πράγα, 1935 (Ἕνα ἀντίτυπο αὐτῆς τῆς ἐργασίας ὑπάρχει στήν Ε.Β.Ε.)


Λένιν Β.Ι., Γιά τή λογοτεχνία καί τήν τέχνη, μετ. Ἀλεξ. Αὐγερινός, Ἐκδόσεις Γερ. Ἀναγνωστίδη [Ἀθήνα, ἄ.ἔ.]
Λένιν Β.Ι., Τό οἰκονομικό στοιχεῖο περιεχόμενο τοῦ ναροντνικισμοῦ καί ἡ κριτική του στό βιβλίο τοῦ κ. Στροῦβε (ἡ ἀντανάκλαση τοῦ μαρξισμοῦ στήν ἀστική φιλολογία), Ἐκδόσεις Α. Παπακώστα, Ἀθήνα 1965 (Ἀσφαλῶς γιά νά ἔκρινε δίκαια ὁ ἀναγνώστης, θά ἦταν ἀπαραίτητο νά ἔχουν μεταφρασθεῖ στήν ἑλληνική τά ἀναφερόμενα βιβλία τοῦ Μιχαήλοφσκι καί τοῦ Στροῦβε)


Leontiev N. K., Écrits essentials, trad.-comm. D. Beaune –Gray, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 2003

Losev A.F., Πάθος γιά τήν διαλεκτική, Μόσχα 1990 (ρωσσ.) [Στίς σελ. 68-101 ὑπάρχει μία σύντομη ἐπισκόπηση ὑπό τόν τίτλο "Ρωσσική φιλοσοφία'']


Losski N. O., Histoire de la philosophie russe des origins à 1950, Payot, Παρίσι 1954

Μερεσκόφσκι Δ., Leonardo da Vinci, μετ. Α.-Δ. Καμπαλούρη, Ἀθῆναι 1955
Μερεζκόβσκη, Φ. Ντοστογιέβσκη. Ὁ προφήτης τῆς ρωσικῆς ἐπανάστασης, μετ. Σ. Πρωτοπαπᾶ, Ἐκδόσεις Γκοβόστη, [Ἀθήνα], ἄ.ἔ.
Μερεσκόβσκι Ντ., Ὁ ἄγνωστος Ἰησοῦς, μετ. Ἑλ. Μάϊνας, Ἀθήνα 2000
Merejkovsky D., Atlantid- Europe. Le mystere de l’ Occident, trad. C. Andronikof, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 1955
Mερεζκόφσκι Δ., Ὁ θάνατος τῶν θεῶν ἤ Ἰουλιανός ὁ Παραβάτης, μετ. Βλ. Κωνσταντινίδου, Ἐκδόσεις Ἑκάτη 1995 
Μερεζκόφσκι Δ., Ἡ γέννηση τῶν θεῶν ἤ ὁ Τουταγχαμών στήν Κρήτη, ἀπόδ. Φ. Κονδύλης, Ἐκδόσεις Ἑκάτη 1998

Ντομπρολιούμπωφ Ν., Κριτικές καί μελέτες, μετ. Ἀπ. Σπήλιος, Δίφρος, Ἀθήνα 1973

Ντοστογιέφσκι Φ., Τό ἡμερολόγιο ἑνός συγγραφέα, μετ. Μ. Ζωγράφου, Ἐκδόσεις Δαρεμᾶ, [Ἀθήνα], ἄ.ἔ.
Ντοστογιέβσκη Φ., Ἀλληλογραφία (1834-1859), ἐπιλ. ἐπιστ.-μετ.- σχόλ., Μ. Κυριακάτου, Ἐκδόσεις Γκοβόστη, Ἀθήνα 1994
Ντοστογιέφσκι Φ., «Χριστιανισμός καί σοσιαλισμός», μετ. Ἀ. Γιέβτιτς, Σύναξη τ. 9, 1984, σσ. 17-19 


Παστερνάκ Μπ., Δοκίμιο αὐτοβιογραφίας, μετ. Κ. Μαλεβίτση, Ἐκδόσεις τῶν Φίλων, Ἀθήνα 1989


Πισάρεφ Δ. Ι., «Μπαζάροφ» στόν τόμο Ἰ. Τουργκένιεφ, Πατέρες καί παιδιά, μετ. Ἀ. Σαραντόπουλος, Ἀθήνα 1983, σσ. 257-327 (Τό μοναδικό, ἐξ ὅσων γνωρίζω, κείμενο τοῦ Πισάρεφ στήν ἑλληνική)

Πλεχάνωφ Γ., Ἀναρχισμός καί σοσιαλισμός, μετ. Ν. Νικολαΐδη, Ἐκδόσεις Μαρῆ καί Κοροντζῆ, Ἀθήνα 1945
Πλεχάνωφ Γ.Β., Αἰσθητική, μετ. Τ. Βουρνᾶς, ‘’Πυξίδα’’, [Ἀθήνα] 1954
Πλεχάνωφ Φ., Τά βασικά προβλήματα τοῦ μαρξισμοῦ, μετ. Γ. Λογοθέτης, Ἐκδόσεις Φλόγα, Ἀθήνα 1956
Πλεχάνωφ Γ.Β., Ἡ φιλοσοφία τῆς ἱστορίας καί ὁ ρόλος τῆς προσωπικότητας, μετ. Κ. Πορφύρης, Βιβλιοεκδοτική, Ἀθήνα 1956


Rozanov V., Lapocalypse de notre temps, trad. J. Michaut, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 1976
Rozanov V., Feuilles tombées, trad. J. Michaut, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 1984
Rozanov B., «Α Propos de ‘’La Légende du Grand Inquisiteur’’», στόν τόμο La Légende du Grand Inquisiteur, trad. Jurgenson, L’ Age d’ Homme, Λωζάννη 2004, σσ. 117-269

Σαλαβιώφ Βλαδ., Τρεῖς ὁμιλίες στή μνήμη τοῦ Φ. Μ. Ντοστογιέφσκι, μετ. Δ.Β. Τριανταφυλλίδης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1989
Σαλαβιώφ Βλ., Τό προσωπικό δρᾶμα τοῦ Πλάτωνος, ἀπόδοση Τριανταφυλλίδης Δ.Β., Ἐκδόσεις Ἁρμός, Ἀθήνα 1999
Σολόβιεβ Βλαντ., «Γενική βάσις διά τήν ἕνωσιν τῶν ἐκκλησιῶν», στόν τόμο (ἐπιμ. Τσιρόπουλος Κ.) Χριστιανικό Συμπόσιο, τ. Γ’, μετ. ἀρχιμ. Χριστ. Παρασκευαΐδης, Ἀθήνα 1968, σσ. 141-146
Soloviev VI., La crise de la philosophie occidentale, trad. Μ. Herman, Παρίσι 1947
Soloviev VI., La justification du bien. Essai de philosophie morale, trad. T. D. M., Γενεύη 1997
Soloviev VI., Politics, Law & Morality, transl. Vl. Wozniuk, Yale University Press 2000

Strouve P., «Πρόλογος» στό ἔργο τοῦ Ν. Berdiaeff, Υποκειμενισμός καί ἀτομικισμός στήν κοινωνική φιλοσοφία, Μόσχα 1999, σσ. 5–78 (ρωσσ. Ἕνα μικρό ἀπόσπασμα τοῦ ''Προλόγου'' ἔχω μεταφράσει στόν τόμο Ρῶσσοι φιλόσοφοι, Σαββάλας, Ἀθήνα 2002, σσ. 47-51)


Τολστόη Λ., Πόλεμος καί Εἰρήνη, τ. 1-4, Ἐκδόσεις Γκοβόστη, [Ἀθήνα, ἄ.ἔ.]
Τολστόη Λ., Τό σχολεῖον τῆς Γιάσναϊας Πολιάνας, μετ. Σκορδέλη Βλ., Ἐκδ. Β. Γαβριηλίδης, Ἐν Ἀθήναις 1889 (ἔχει περιληφθεῖ καί στόν τόμο Μ. Βαϊνά, Τεκμήρια ἀπήχησης τοῦ παιδαγωγικοῦ ἔργου τοῦ Τολστόϊ στήν Ἑλλάδα, Gutenberg, Ἀθήνα 2002, σσ. 33-166)
Tolstoi L., Τί εἶναι τέχνη, μετ. Β. Τομανᾶς, Printa, Ἀθήνα 2009
Τolstoi L., A confession and Other Religious Writings, transl. J. Kentish, Penguin Books, London 1987


Tugan-Baranowsky M., «Ἡ μαρξική θεωρία τῶν κρίσεων», μετ. Χρ. Βαλλιάνος, Θέσεις 74, 2001, σσ. 39-75 (Τό μοναδικό κείμενο τοῦ συγγραφέως στήν ἑλληνική)



Τουργκένιεφ Ἰ., Πατέρες καί παιδιά, μετ. Ἀ. Σαραντόπουλος, Ἐκδ. Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος, Ἀθήνα 1983
Τουργκένιεφ Ἰ., Τό ἡμερολόγιο ἑνός περιττοῦ ἀνθρώπου, μετ. Β. Ντινόπουλος, Ἐκδόσεις Ἐρατώ, Ἀθήνα 2011


Τρουμπετσκόϊ Εὐγ., Ἡ ἱστορία τῆς Ρωσσίας μέσα ἀπό τήν εἰκονογραφία της, εἰσ.-μετ. Δ.Β. Τριανταφυλλίδης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1989
Τρουμπετσκόϊ Εὐγ., Ἡ κοινωνική οὐτοπία τοῦ Πλάτωνος, ἀπόδοσις  Δ.Β. Τριανταφυλλίδης, Ἐκδόσεις Ἁρμός, Ἀθήνα 1999
Τρουμπέτσκοϊ Εὐγ., «Τά χαρακτηριστικά τῆς θεωρίας τοῦ Μarx καί τοῦ Engels γιά τήν σημασία τῶν ἰδεῶν στήν ἱστορία»,  στόν τόμο Τομές στή ρωσσική σκέψη, μετ. Δ.Β. Μπαλτᾶς, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2009, σσ. 11-50


Tchernychevski N., Textes philosophiques choisis, Mόσχα 1957 (μετ. ἐκ τοῦ ρωσσ.)
Tchernychevski N., Que faire;, trad. D. Sesemann, Editions des Syrtes, Παρίσι 2003 
Τσερνισέφσκι, Τέχνη καί πραγματικότητα, μετ. Γ. Βρυχορόπουλος, Δίφρος, Ἀθήνα 1964
Τσερνισέφσκι Ν.Γ., Τά φιλοσοφικά, μετ. Μ. Παπαμαύρου, Ἠριδανός, [Ἀθήνα, ἄ.ἔ.] (Στό τομίδιο αὐτό ἔχουν περιληφθεῖ τρία δοκίμια τοῦ σ., χωρίς εἰσαγωγή καί σχόλια, ἐνῶ ἡ μετάφραση εἶναι κακή σέ πολλά σημεῖα)

(τελευταία βιβλιογραφική ἐνημέρωση: 18.7. 2016)