Παρασκευή, 11 Ιουλίου 2014



    Ν. Μπερντιάγιεφ

Οἱ Δυτικόφιλοι 

μετάφραση Δημήτρης Μπαλτᾶς

Ὁ δυτικισμός προέκυψε στήν χώρα μας πάνω στό ἴδιο τό ζήτημα τῆς Ρωσσίας, τούς δρόμους της καί τήν σχέση της μέ τήν Εὐρώπη. Οἱ δυτικόφιλοι ἀποδέχθηκαν τίς μεταρρυθμίσεις τοῦ Πέτρου καί τήν ἐποχή τοῦ Πέτρου, ἀλλά ἀντιμετώπισαν, πιό ἀρνητικά καί ἀπό τούς σλαβόφιλους, τήν αὐτοκρατορία τοῦ Νικολάου τοῦ Α΄. Ὁ δυτικισμός εἶναι ἕνα φαινόμενο περισσότερο ἀνατολικό παρά δυτικό. Γιά τούς δυτικούς ἀνθρώπους ἡ Δύση ἦταν μία πραγματικότητα ἀπεχθής καί μισητή. Γιά τούς Ρώσσους ἡ Δύση ἦταν τό ἰδεῶδες, τό ὄνειρο. Οἱ δυτικόφιλοι ἦταν Ρῶσσοι στόν ἴδιο βαθμό μέ τούς σλαβόφιλους, ἀγαποῦσαν πολύ τήν Ρωσσία καί ἤθελαν τό καλό της. Στόν ρωσσικό δυτικισμό σχηματίστηκαν, πολύ σύντομα, δύο κινήματα, ἕνα πιό συντηρητικό καί φιλελεύθερο, τό ὁποῖο ἐνδιαφερόταν, κατά κύριο λόγο, γιά ζητήματα φιλοσοφίας καί τέχνης, τό ὁποῖο ἔγινε ἀποδέκτης τοῦ γερμανικοῦ ἰδεαλισμοῦ καί ρομαντισμοῦ, καί ἕνα πιό ἐπαναστατικό καί κοινωνικό, [τό ὁποῖο ἔγινε] ἀποδέκτης τῶν γαλλικῶν κοινωνικῶν κινημάτων. Ἡ φιλοσοφία τοῦ Hegel εἶχε ἐπηρεάσει καί τά δύο κινήματα, ἄλλωστε ὁ Stankevitch, μία ἀπό τίς ὁλοκληρωμένες μορφές ἰδεαλιστῆ τῆς δεκαετίας τοῦ 1840, ἦταν ἕνας ἀπό τούς συνεχιστές τοῦ Hegel. Ὁ Hegel εἶχε συνεπάρει καί τόν Herzen πού δέν ἦταν κοντά στόν κύκλο τοῦ Stankevitz[1] ἀλλά πού ἦταν ἐκπρόσωπος τῆς κοινωνικῆς τάσεως τοῦ δυτικισμοῦ καί ὁ ὁποῖος εἶχε ἀποδεχθεῖ ὅτι ἡ φιλοσοφία τοῦ Hegel εἶναι ἡ ἄλγεβρα τῆς ἐπαναστάσεως. Ἡ ἐπαναστατική ἑρμηνεία τοῦ Hegel προηγεῖτο τοῦ μαρξισμοῦ. Αὐτό σήμαινε τήν μετάβαση στόν Feuerbach. Ὁ Herzen ἔγραψε θαυμάσια ἀπομνημονεύματα[2] γιά τούς ἰδεαλιστές τῆς δεκαετίας τοῦ 1840 πού ἦσαν φίλοι του. «Τί ἄγγιξε τήν ψυχή αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων, τίνος πνοή τούς ἀναδημιούργησε; Οὔτε οἱ σκέψεις, οὔτε οἱ φροντίδες γιά τήν κοινωνική τους θέση, γιά τό προσωπικό ὄφελος καί τήν εὐημερία τους. Ὅλη ἡ ζωή τους, ὅλες οἱ προσπάθειές τους κατευθύνονταν πρός τό συλλογικό ὄφελος. Κάποιοι ξεχνοῦν τά πλούτη τους, κάποιοι [ξεχνοῦν] τήν πενία τους, ἀσχολούμενοι μέ τήν ἐπίλυση τῶν θεωρητικῶν ζητημάτων. Ἀναζήτηση τῆς ἀλήθειας, ἀναζήτηση τῆς ζωῆς, ἀναζήτηση τῆς ἐπιστήμης, τῆς τέχνης, ἡ humanitas περιλαμβάνει τά πάντα». «Ποῦ, σέ ποιά γωνιά τῆς Δύσεως, μπορεῖτε νά βρεῖτε τέτοιους ἐρημίτες τῆς σκέψεως, τούς φέροντες τό σχῆμα τῆς ἐπιστήμης, φανατικούς τῶν πεποιθήσεων, τῶν ὁποίων τά μαλλιά ἀσπρίζουν, ἐνῶ οἱ ἀναζητήσεις τους παραμένουν πάντοτε νέες;». Αὐτή εἶναι ἡ ρωσσική Intelligentzia. Ὁ Herzen προσθέτει: «Στήν σύγχρονη Εὐρώπη δέν ὑπάρχουν νιάτα καί νέοι». Νιάτα καί νέοι ὑπάρχουν στήν Ρωσσία. Ὁ Dostoievsky θά μιλήσει γιά τούς νεαρούς τῆς Ρωσσίας πού ἀσχολοῦνται μέ καταραμένα ζητήματα. Ὁ Tourgeniev εἶχε ἀσχοληθεῖ στό Βερολῖνο μέ τήν φιλοσοφία τοῦ Hegel καί λέγει σχετικά: «Ἐκείνη τήν ἐποχή ἀναζητούσαμε τά πάντα στήν φιλοσοφία ἐκτός ἀπό τήν καθαρά νόηση». Οἱ ἰδεαλιστές τῆς δεκαετίας τοῦ 1840 ἐπεδίωκαν τήν ἁρμονία τῆς προσωπικῆς αἰσθήσεως. Στήν ρωσσική σκέψη τό ἠθικό στοιχεῖο ἐπικρατεῖ τοῦ μεταφυσικοῦ, καί πίσω ἀπό αὐτό κρύβεται ἡ δίψα γιά τήν μεταμόρφωση τοῦ κόσμου. Τό ἐξαιρετικό ἐνδιαφέρον κατά τίς δεκαετίες τοῦ 1830 καί τοῦ 1840 δέν ὁδήγησε σέ αὐτόνομη ρωσσική φιλοσοφία. Ἐξαίρεση ἀποτελοῦν κάποιες φιλοσοφικές σκέψεις τῶν σλαβόφιλων, τίς ὁποῖες ὅμως εἶχαν ἀναπτύξει οἱ ἴδιοι. Ἡ φιλοσοφία δέν ἦταν παρά ἡ ὁδός ἤ τῆς μεταμορφώσεως τῆς ψυχῆς ἤ τῆς μεταμορφώσεως τῆς κοινωνίας. Ὅλοι ἦσαν σέ ἔνταση μέ τήν αὐτοκρατορία, καί ἦταν μαρτυρικό τό ζήτημα γιά τήν ἀντιμετώπιση τῆς «πραγματικότητας». Θά δοῦμε ποιόν ρόλο θά παίξει θά σημεῖο αὐτό ἡ φιλοσοφία τοῦ Hegel. Ὁ λεγόμενος ἰδεαλισμός τῆς δεκαετίας τοῦ 1840 ἔπαιξε τεράστιο ρόλο στήν διαμόρφωση τῆς προσωπικότητας τοῦ πολιτισμένου Ρώσσου ἀνθρώπου. Μόνον κατά τήν δεκαετία τοῦ 1860 ὁ τύπος τοῦ «ἰδεαλιστῆ» εἶχε ἀντικατασταθεῖ ἀπό τόν τύπο τοῦ «ρεαλιστῆ». Ἀλλά τά στοιχεῖα τοῦ «ἰδεαλιστῆ» δέν εἶχαν ἐξαλειφθεῖ τελείως οὔτε ἀκόμη καί ὅταν [οἱ διανοούμενοι] ἄρχισαν νά ἐνδιαφέρονται ὄχι γιά τόν Schelling καί τόν Hegel, ἀλλά γιά τόν ὑλισμό καί τόν θετικισμό. Ὁ Granovsky[3] ἦταν ἡ ὁλοκληρωμένη μορφή τοῦ οὑμανιστῆ-ἰδεαλιστῆ. Ἦταν ἕνας θαυμάσιος ἄνθρωπος, γοήτευε καί ἐπηρέαζε σάν καθηγητής ἀλλά ἡ σκέψη του ἦταν ἐλάχιστα πρωτότυπη. Εἶναι ἀξιοσημείωτη ἡ διαμάχη μεταξύ τοῦ Granovsky καί τοῦ Herzen. Ὁ ἰδεαλιστής Granovsky δέν ἄντεχε στήν ἰδέα τῆς μεταβάσεως ἀπό τήν φιλοσοφία τοῦ Hegel στήν φιλοσοφία τοῦ Feuerbach. Ὁ Granovsky θέλει νά παραμείνει πιστός στόν ἰδεαλισμό, γι’ αὐτόν μετράει ἡ πίστη στήν ἀθανασία τῆς ψυχῆς, εἶναι ἀντίθετος στόν σοσιαλισμό, δεχόμενος ὅτι αὐτός εἶναι ἐχθρικός γιά τήν προσωπικότητα, τήν ὥρα ὁ Herzen καί ὁ Bielinsky μεταβαίνουν πρός τόν σοσιαλισμό καί τόν ἀθεϊσμό. Τήν κύρια σημασία γιά τήν ρωσσική μοῖρα ἔχουν ὁ Herzen καί ὁ Bielinsky. Ἀκριβῶς αὐτοί ἐκπροσωποῦν τόν ἀριστερό δυτικισμό πού ἐγκυμονεῖ τό μέλλον.
Bielinsky εἶναι μία ἀπό τίς κεντρικές μορφές στήν ἱστορία τῆς ρωσσικῆς συνειδήσεως τοῦ ιθ΄ αἰ. Διακρίνεται ἤδη ἀπό τούς ἄλλους Ρώσσους συγγραφεῖς τῆς δεκαετίας τοῦ 1830 κατά τό γεγονός ὅτι δέν εἶχε προέλθει ἀπό τόν κύκλο τῶν εὐγενῶν καί δέν ἔφερε στοιχεῖα ἀρχοντικά, τά ὁποῖα ἦσαν ἰδιαιτέρως ἔκδηλα στόν ἀναρχικό Bakounine. Εἶναι ἀπό τούς πρώτους καί τυπικούς διανοουμένους (ὑπό τήν στενή ἔννοια τοῦ ὅρου) τοῦ β΄ ἡμ. τοῦ ιθ΄ αἰ., ὅταν ὁ πολιτισμός μας ἔπαψε νά εἶναι τῆς ἀποκλειστικῆς προελεύσεως τοῦ κύκλου τῶν εὐγενῶν. Ὁ Bielinsky ἦταν ἄνθρωπος μέ πολλά χαρίσματα, μοναδικῆς εὐαισθησίας καί ἀντιλήψεως. Δέν εἶχε πολλές γνώσεις. Δέν ἤξερε σχεδόν καθόλου ξένες γλῶσσες, οὔτε καί τήν γερμανική. Γνώρισε τήν φιλοσοφία τοῦ Hegel ἀπό τίς ἀφηγήσεις τοῦ Bakounine, ὁ ὁποῖος διάβαζε τόν  Hegel στό πρωτότυπο. Ἔζησε [ὁ Bielinsky] διαδοχικῶς τόν Fichte, τόν Schelling, τόν Hegel καί μετέβη στόν Feuerbach καί στόν μαχόμενο ἀθεϊσμό. Ὡς γνήσιος Ρῶσσος διανοούμενος, ὁ Bielinsky ἐπιδιώκει, σέ ὅλες τίς περιόδους του, τήν ὁλοκληρωμένη κοσμοαντίληψη. Γι’ αὐτόν, πού ἦταν φύση παθιασμένη καί εὐαίσθητη, τό νά κατανοεῖ καί τό νά ὑποφέρει ἦταν τό ἴδιο. Ζοῦσε ἀποκλειστικῶς μέ ἰδέες καί ἀναζητοῦσε τήν ἀλήθεια, «ἐπιμένοντας, ἀνησυχώντας, πιέζοντας». Λέγει ὅτι ἡ Ρωσσία εἶναι ἡ σύνθεση ὅλων τῶν στοιχείων, ἤθελε νά εἶναι καί ὁ ἴδιος σύνθεση αὐτῶν τῶν στοιχείων, ἀλλά ἔπεφτε πάντοτε σέ διαδοχικές ἀκρότητες. Ὁ Bielinsky ἦταν σημαντικός Ρῶσσος κριτικός καί ὁ μοναδικός ἀπό τούς Ρώσσους κριτικούς πού εἶχε καλλιτεχνική ἀντίληψη καί αἰσθητικό κριτήριο. Ὅμως, ἡ λογοτεχνική κριτική δέν ἦταν γι’ αὐτόν παρά μόνον ἡ μορφή κατά τήν διατύπωση τῆς ὁλοκληρωμένης κοσμοαντιλήψεως, μόνον ἀγώνας ὑπέρ τῆς ἀλήθειας. Ἡ μεγάλη βαρύτητα πού εἶχε ἀποκτήσει σέ μᾶς [τούς Ρώσσους] ἡ δημοσιογραφική λογοτεχνική κριτική στό β΄ ἡμ. τοῦ ιθ΄ αἰ. ἐξηγεῖται ἀπό τό γεγονός ὅτι ἡ διατύπωση τῶν φιλοσοφικῶν καί τῶν πολιτικῶν ἰδεῶν ἦταν ἐπιτρεπτή μόνον ὑπό τήν μορφή τῆς κριτικῆς τῶν λογοτεχνικῶν ἔργων. Ὅμως, πρῶτος ὁ Bielinsky ἐξετίμησε οὐσιαστικῶς τόν Pousskine[4] καί προέβλεψε τήν γέννηση πολλῶν ἀπό τά μελλοντικά ταλέντα. Ρῶσσος μέχρι μυελοῦ ὀστέων, [ὁ Bielinsky] ἦταν παθιασμένος δυτικόφιλος, ὁ ὁποῖος ἐπίστευε στήν Δύση. Ὅμως, κατά τήν διάρκεια τοῦ ταξιδιοῦ του στήν Εὐρώπη, ἀπογοητεύθηκε. Ἡ ἀπογοήτευση ἦταν τόσο τυπικῶς ρωσσική ὅσο καί ὁ ἐνθουσιασμός. Πρώτη ἰδεολογική ἐνασχόληση σέ μᾶς [τούς  Ρώσσους] ἦταν ὁ Schelling[5], ὕστερα ὁ Hegel. Καθορίζουν τρεῖς περιόδους στήν ἰδεολογική ἐξέλιξη τοῦ Bielinsky: α΄ τόν ἠθικό ἰδεαλισμό, τόν ἡρωϊσμό β΄ τήν ἑγελιανή ἀντίληψη περί τοῦ ἐλλόγου τῆς πραγματικότητας γ΄ τήν ἐξέγερση κατά τῆς πραγαμτικότητας χάριν τῆς ριζικῆς ἀλλαγῆς ἐν ὀνόματι τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ πορεία τοῦ Bielinsky δεικνύει τήν ἐξαιρετική σημασία πού εἶχε σέ μᾶς ἡ φιλοσοφία τοῦ Hegel. Σέ ὅλες αὐτές τίς περιόδους, ὁ Bielinsky, προσφέροντας τόν ἑαυτόν του στήν ἰδέα, ζοῦσε μόνον μέ αὐτήν τήν ἰδέα. Ἦταν ἀφόρητος καί μοναδικός, ὅπως ὅλοι οἱ Ρῶσσοι διανοούμενοι, συνεπαρμένος ἀπό τήν ἰδέα, χωρίζοντας τόν κόσμο σέ δύο στρατόπεδα. Ἐξ αἰτίας τῶν ἰδεολογικῶν διαφωνιῶν, εἶχε ἀπομακρυνθεῖ ἀπό τόν φίλο του K. Aksakov[6]. Ἦταν ὁ πρῶτος πού ἔχασε τήν δυνατότητα νά συναναστρέφεται τούς σλαβόφιλους. Ἐπίσης εἶχε χωρίσει μέ τόν κοντινό του Herzen καί μέ τούς ἄλλους φίλους του ἀπό τήν ἐποχή πού εἶχε ἐνθουσιασθεῖ μέ τήν ἰδέα τοῦ  Hegel περί τοῦ «ἐλλόγου τῆς πραγματικότητας» καί πέρασε μία περίοδο τραγικῆς μοναξιᾶς. Τήν ἴδια ἐποχή καί ὁ μέλλων ἀναρχικός Βakounine εἶχε ἐνθουσιασθεῖ μέ τήν ἰδέα περί τοῦ «ἐλλόγου τῆς πραγματικότητας» καί μετέδωσε τόν ἐνθουσιασμό του στόν Bielinsky. Πρός τό τέλος τῆς ζωῆς του, ὁ Bielinsky κατέληξε σέ μία συγκεκριμένη κοσμοθεωρία καί εἶχε γίνει ἐκπρόσωπος τῶν κοινωνικῶν κινημάτων τοῦ β΄ ἡμ. τοῦ ιθ΄ αἰ. Προηγεῖται τοῦ Τchernichevsky[7] καί, τελικά, ἀκόμα καί τοῦ ρωσσικοῦ μαρξισμοῦ. Ἦταν πολύ λιγότερο λαϊκιστής ἀπό τόν Herzen. Μάλιστα [ὁ Bielinsky] ἦταν ὑπέρ τῆς βιομηχανικῆς ἀναπτύξεως. Διακρίνουμε στόν Bielinsky ἐκείνη τήν στενότητα τῆς συνειδήσεως καί τήν ἀπομάκρυνση ἀπό τίς ἀξίες. Περισσότερο Ρῶσσος ἦταν στήν ἐξέγερσή του κατά τοῦ παγκοσμίου πνεύματος τοῦ Hegel, ἐν ὀνόματι τοῦ ὑπαρκτοῦ, συγκεκριμένου ἀνθρώπου. Τό ἴδιο ρωσσικό θέμα βλέπουμε καί στόν Herzen, τήν διαμόρφωση τῶν ἀπόψεων τοῦ ὁποίου εἶχε ἐπηρεάσει σέ σημαντικό βαθμό ἡ ἐκτέλεση τῶν Δεκεμβριστῶν[8].
Herzen ἔχει μεγάλη σημασία γιά τήν ρωσσική φιλοσοφία τῆς ἱστορίας. Εἶναι ὁ πιό λαμπρός, ἄν ὄχι ὁ πιό καλλιεργημένος, ἄνθρωπος τῆς δεκαετίας τοῦ 1840. Εἶναι ὁ πρῶτος ἐκπρόσωπος τῆς ρωσσικῆς ἐπαναστατικῆς immigratsiya. Ὁ Ρῶσσος αὐτός δυτικιστής εἶχε ἀπογοητευθεῖ βαθιά ἀπό τήν Εὐρώπη[9]. Οἱ Ρῶσσοι μαρξιστές θά γίνουν δυτικιστές ὑπό μία ἄλλη ἔννοια, καί στόν ρωσσικό μαρξισμό θά ἀποκαλυφθοῦν μερικά στοιχεῖα τοῦ ρωσσικοῦ μεσσιανισμοῦ. Στό πρόσωπο τοῦ Herzen ὁ δυτικισμός ἅπτεται τῆς σλαβοφιλίας. Τό ἴδιο θά γίνει καί μέ τόν ἀναρχισμό τοῦ Bakounine. Γενικότερα, ὁ ἀριστερός, ὁ σοσιαλιστικός δυτικισμός θά εἶναι πιό ρωσσικός, πιό πρωτότυπος στήν κατανόηση τῆς πορείας τῆς Ρωσσίας ἀπό τόν συντηρητικό, φιλελεύθερο δυτικισμό ὁ ὁποῖος θά γίνει πιό ἄχρωμος. Τό ρωσσικό θέμα γιά  τήν ἰδιαίτερη μοῖρα τῆς Ρωσσίας, γιά τό γεγονός ὅτι ὑπερβαίνει τόν δυτικό δρόμο τῆς βιομηχανικῆς καπιταλιστικῆς ἀναπτύξεως, θά ἀποκαλυφθεῖ ἀπό τόν λαϊκό σοσιαλισμό, ὁ ὁποῖος θά προκύψει ἀπό τήν ἀριστερή πτέρυγα τοῦ δυτικισμοῦ. Ἡ ἰδέα πού εἶχε ἤδη διατυπωθεῖ ἀπό τόν Tchaadaev[10] ὅτι ὁ ρωσσικός λαός, λιγότερο βεβαρημένος ἀπό τά βάρη τῆς ἱστορίας, μπορεῖ νά δημιουργήσει ἕνα καινούργιο κόσμο στό μέλλον, ἀναπτύσσεται ἀπό τόν Herzen καί ἀπό τόν λαϊκό σοσιαλισμό. Ὁ Herzen ἦταν ὁ πρῶτος πού ἐξέφρασε ἔντονα τήν ρωσσική ἐξέγερση κατά τοῦ μικροαστισμοῦ τῆς Δύσεως, καί πού διέβλεψε τόν κίνδυνο τοῦ μικροαστισμοῦ στόν ἴδιο τόν δυτικό σοσιαλισμό. Ὅμως, αὐτό δέν ἦταν μόνον ἡ ἰδέα τοῦ λαϊκοῦ σοσιαλισμοῦ, μέσα σ’ αὐτήν τήν ἰδέα ὑπῆρχε μεγαλύτερο βάθος στό ὁποῖο δέν εἶχε φθάσει ἡ ἐπιφανειακή σκέψη τοῦ ἴδιου τοῦ Herzen, καί [τό ὁποῖο] ἦταν ἡ ρωσσική ἰδέα πού εἶχε σχέση μέ τόν ρωσσικό μεσσιανισμό. Ὅπως ὅλοι οἱ ἄνθρωποι τῆς δεκαετίας τοῦ 1840, ὁ Herzen διῆλθε ἀπό τόν Hegel καί ἦταν ἀπό τούς πρώτους πού εἶχε προσεγγίσει τόν Feuerbach, ὅπου καί σταμάτησε. Αὐτό σημαίνει ὅτι ἀπό φιλοσοφικῆς πλευρᾶς ἦταν πιό κοντά, ἄν καί ὄχι βαθιά, στόν ὑλισμό καί ὅτι ἦταν ἄθεος. Ὅμως, θά ἦταν ὀρθότερο νά τόν χαρακτηρίσει κανείς οὑμανιστή- σκεπτικιστή. Δέν ἦταν φύσει θρῆσκος, δέν ἐνθουσιαζόταν ὅπως ὁ Bielinsky. Γι’ αὐτόν ὁ ὑλισμός καί ἡ ἀθεΐα δέν ἦσαν θρησκεία. Σύμφωνα μ’ αὐτήν τήν φιλοσοφική κοσμοαντίληψη, θά ἦταν δύσκολο νά δικαιώσει κανείς τήν μεσσιανική πίστη στόν ρωσσικό λαό, θά ἦταν δύσκολο νά τεκμηριώσει κανείς τήν φιλοσοφία τῆς ἱστορίας καί τήν ἠθική τοῦ Herzen. Ὁ Herzen αἰτιολογοῦσε τήν ἀπουσία πίστεως στό ἀνώτερο νόημα τῆς ζωῆς καί κατά τόν τρόπο πού αὐτό συνηθιζόταν πολύ άργότερα, καί μέ τίς πιό ἐξεζητημένες μορφές τῆς σκέψεως. Ἔλεγε ὅτι ἡ ἀντικειμενική ἐπιστήμη δέν λαμβάνει στά σοβαρά τίς ἀνθρώπινες ψευδαισθήσεις καί ἐλπίδες. Ἡ ἰδιαιτερότητα τοῦ Herzen συνίστατο στό ὅτι ἡ ἀλήθεια φάνταζε γι’ αὐτόν θλιβερή, στήν κοσμοθεωρία του ἐνυπῆρχε ἕνα πεσιμιστικό στοιχεῖο. Ἀπαιτεῖ νά εἶναι κανείς ἄφοβος ἐνώπιον τῆς ματαιότητας τοῦ κόσμου. Πρεσβεύει τόν ἀνθρωποκεντρισμό, κατά τόν ὁποῖο ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἀνώτερος ἀπό κάθε τί, καί ἔχει μεγαλύτερη ἀξία ἀπό κάθε τί. Ὅμως, αὐτός ὁ ἀνθρωποκεντρισμός δέν ἔχει καμμία μεταφυσική βάση. Ὁ N. Mikhailovsky[11] θά χρησιμοποιήσει ἀργότερα τήν ἔκφραση «ὑποκειμενικός ἀνθρωποκεντρισμός», σέ ἀντίθεση μέ τόν «ἀντικειμενικό ἀνθρωποκεντρισμό». Αὐτό προέρχεται ἀπό τόν Feuerbach, ἀλλά ὁ Feuerbach ἦταν ὀπτιμιστής καί πρέσβευε τήν θρησκεία τῆς ἀνθρωπότητας[12]. Ὅσον ἀφορᾶ στήν ἠθική τοῦ Herzen, εἶναι αὐστηρῶς περσονναλιστική. Γι’ αὐτόν ἡ ὕψιστη ἀξία, τήν ὁποία δέν μπορεῖ νά θυσιάσει κανείς γιά κανένα σκοπό, εἶναι ἡ ἀτομικότητα τοῦ ἀνθρώπου. Δέν κατάφερε νά θεμελιώσει φιλοσοφικῶς αὐτήν τήν ὕψιστη ἀξία. Μέ τόν περσοναλισμό του συνδέεται καί ἡ πρωτότυπη φιλοσοφία τῆς ἱστορίας. Ὁ Herzen εἶναι περισσότερο καλλιτέχνης παρά φιλόσοφος καί ἔτσι δέν μπορεῖ νά ἀπαιτεῖ κανείς ἀπό αὐτόν τήν ἀνάπτυξη καί τήν τεκμηρίωση τῆς φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας. Ἦταν πολύ διαβασμένος, διάβαζε Hegel, ἀκόμα καί τόν J. Boehme[13], ἀλλά δέν εἶχε πραγματική φιλοσοφική καλλιέργεια. Τό ζήτημα τῆς ἀτομικότητας συνδέεται μέ τό ζήτημα τῆς ἐλευθερίας[14]. Εἶναι ἕνας ἀπό τούς πλέον φιλελεύθερους Ρώσσους. Δέν θέλει νά παραχωρήσει τήν ἐλευθερία του οὔτε καί στόν ἴδιο τόν σοσιαλισμό. Καί παραμένει ἀσαφές ἀπό ποῦ θά λάβει ἡ ἀτομικότητα τίς δυνάμεις γιά νά ἀντιπαραθέσει τήν ἐλευθερία της στήν ἐξουσία τῆς φύσεως καί τῆς κοινωνίας, στήν ἐξουσία τοῦ ντετερμινισμοῦ. Ἡ ἐξέγερση τοῦ Herzen κατά τοῦ δυτικοῦ μικροαστισμοῦ συνδέεται μέ τήν ἰδέα τῆς ἀτομικότητας. Εἶχε δεῖ στήν Εὐρώπη τήν ἀποδυνάμωση καί, τελικά, τήν ἐξαφάνιση τῆς ἀτομικότητας. Ὁ ἔμπορος ἀντικατέστησε τόν ἱππότη τοῦ μεσαίωνα. Ἀναζητοῦσε μέσα στόν Ρῶσσο μουζῖκο, στό γκρί πανωφόρι του, τήν σωτηρία ἀπό τόν κυρίαρχο μικροαστισμό. Θεωρεῖ ὅτι ὁ Ρῶσσος μουζῖκος, ἄν καί δουλοπάροικος, διατηρεῖ τήν ἀτομικότητά του περισσότερο ἀπό τόν δυτικό ἀστό. Συνενώνει μέσα του τήν ἀτομική μέ τήν κοινοτική ἀρχή. Ἡ ἀτομικότητα πραγματώνεται μόνον μέσα στό κοινότητα. Ἀπογοητευμένος ἀπό τήν Δυτική Εὐρώπη, ὁ Herzen πιστεύει στήν ρωσσική ἀγροτική κοινότητα. Ὁ σοσιαλισμός τοῦ Herzen εἶναι λαϊκός καί συνάμα προσωπικός. Δέν κάνει ἀκόμα τήν διάκριση μεταξύ τοῦ ἀτόμου καί τῆς ἀτομικότητας. «Ἡ ἀνδρεία τῶν ἱπποτῶν, ἡ λεπτότητα τῶν ἀριστοκρατικῶν ἐθίμων, ἡ αὐστηρή τυπικότητα τῶν προτεσταντῶν, ἡ περήφανη ἀνεξαρτησία τῶν Ἄγγλων, ἡ πολυτελής ζωή τῶν Ἰταλῶν ζωγράφων, τό ὀξύ μυαλό τῶν Ἐγκυκλοπαιδιστῶν συγχωνεύθηκαν καί ἑνώθηκαν σ’ ἕνα σύνολο ἄλλων, ἐπικρατέστερων, ἐθίμων μικροαστικῶν». «Ὅπως ὁ ἱππότης ἦταν τό πρότυπο τοῦ φεουδαρχικοῦ κόσμου, ἔτσι καί ὁ μικροέμπορος ἔγινε τό πρότυπο ἑνός καινούργιου κόσμου: «οἱ δοῦλοι ἀντικαταστάθηκαν ἀπό τά ἀφεντικά». «Ὑπό τήν ἐπήρεια τοῦ μικροαστισμοῦ ἄλλαξαν τά πάντα στήν Εὐρώπη. Ἡ τιμή τοῦ ἱππότη ἀντικαταστάθηκε ἀπό τήν τιμιότητα τοῦ λογιστῆ, τά οὑμανιστικά ἔθιμα ἀπό τούς τύπους τῶν ἀξιωμάτων, ἡ εὐγένεια ἀπό τήν , ἡ ὑπερηφάνεια ἀπό τήν τρωτότητα, τά πάρκα ἀπό τούς μπαχτσέδες, τά ἀνάκτορα ἀπό τά ξενοδοχεῖα, ἀνοιχτά γιά ὅλους[15] (γιά  ἐκείνους, δηλαδή, πού ἔχουν τά χρήματα). Ὅλοι θέλουν «νά φαίνονται ἀντί νά εἶναι». Ἡ μιζέρια τῶν ἐχόντων μικροαστῶν ἀντιτίθεται στήν ζήλεια τῶν μή ἐχόντων μικροαστῶν. Ἀργότερα, ὁ ἀντιδραστικός K. Léontieff[16] θά πεῖ τά ἴδια μέ τόν ἐπαναστατικό Herzen. Κατά παρόμοιο τρόπο ἐξεγείρονται καί οἱ δύο κατά τοῦ μικροαστικοῦ κόσμου καί θέλουν νά ἀντιπαραθέσουν σ’ αὐτόν τόν ρωσσικό κόσμο. Ὁ Herzen ἐκφράζει ἀπόψεις σχετικά μέ τήν φιλοσοφία τῆς ἱστορίας, οἱ ὁποῖες δέν μοιάζουν μέ τίς συνήθεις ὀπτιμιστικές ἰδέες τοῦ προοδευτικοῦ ἀριστεροῦ στρατοπέδου. Ἀντιθέτει τήν ἀτομικότητα στήν ἱστορία, στήν μοιρολατρική ἔκβασή της. Θά δοῦμε πόσο ἔντονα εἶχε βιώσει τήν ἰδέα αὐτή ὁ Bielinsky καί μέ ποιόν εὐφυῆ τρόπο τήν εἶχε διατυπώσει ὁ Dostoievsky. Ὁ Herzen κηρύσσει «τήν μάχη τοῦ ἐλευθέρου ἀνθρώπου μέ τούς ἀπελευθερωτές τῆς ἀνθρωπότητας». Εἶναι κατά τῆς δημοκρατίας καί συμπορεύεται μέ τόν ἀναρχισμό. Στό ἐξαιρετικό βιβλίο του Ἀπό τήν ἄλλη ὄχθη προειδοποιεῖ ὅτι ἡ ἐσωτερική βάρβαρότητα ἔρχεται καί προβλέπει, μέ μεγάλη διορατικότητα, ὅτι ἡ ζωή θά δυσκολέψει γιά τήν καλλιεργημένη μειοψηφία. «Ἐξηγήσατέ μου, σᾶς παρακαλῶ, γιατί εἶναι ἀστεῖο νά πιστεύει κανείς στόν Θεό καί δέν εἶναι ἀστεῖο νά πιστεύει κανείς στόν ἄνθρωπο; Νά πιστεύει κανείς στήν ἀνθρωπότητα δέν εἶναι ἀστεῖο καί νά πιστεύει στίς ἐπίγειες οὐτοπίες εἶναι ἔξυπνο;». Ἀπό τούς δυτικούς κοινωνικούς σκεπτικιστές, βρίσκεται ἐγγύτερα σ’ αὐτόν ὁ Proudhon. Δέν ἔχει τίποτε τό κοινό μέ τόν Marx.
Herzen δέν ἦταν ὀπαδός τῆς ὀπτιμιστικῆς διδασκαλίας γιά τήν πρόοδο, ἡ ὁποία εἶχε γίνει θρησκεία τοῦ ιθ΄ αἰ. Δέν πίστευε στήν αἰτιοκρατική ἐξέλιξη τῆς ἀνθρωπότητας, στήν ἀναμφισβήτητη ἀνοδική πορεία τῶν κοινωνιῶν πρός τήν καλύτερη, τελειοποιημένη, εὐτυχέστερη κατάσταση. Γι’ αὐτόν  ἦταν πιθανή ἡ περίπτωση νά βαδίσει ἡ κοινωνία πρός τά πίσω. Σκεφτόταν, κυρίως, ὅτι ἡ φύση εἶναι ἐντελῶς ἀδιάφορη γιά τόν ἄνθρωπο καί τό καλό του, ὅτι ἡ ἀλήθεια δέν μπορεῖ νά πεῖ κάτι παρηγορητικό στόν ἄνθρωπο. Ἀντιθέτως πρός τήν πεσιμιστική φιλοσοφία τῆς ἱστορίας του, πίστευε στό μέλλον τοῦ ρωσσικοῦ λαοῦ. Στό γράμμα πρός τόν Μichelet[17], ὅπου ὁ Herzen ὑπερασπίζεται τόν ρωσσικό λαό, γράφει ὅτι τό παρελθόν τοῦ ρωσσικοῦ λαοῦ εἶναι σκοτεινό, ὅτι τό παρόν εἶναι φρικτό καί ὅτι δέν μένει παρά ἡ ἐλπίδα στό μέλλον. Τήν ἴδια ἐποχή ὁ Herzen, ἀπογοητευμένος ἀπό  τήν ἐπανάσταση τοῦ 1848, ἔγραφε ὅτι ἔχει ἀρχίσει ἡ ἀποσύνθεση τῆς Εὐρώπης. Δέν ὑπάρχουν ἐγγυήσεις γιά τό καλύτερο μέλλον τοῦ ρωσσικοῦ λαοῦ, ὅπως καί γιά ὅλους τούς λαούς, διότι δέν ὑπάρχει ὁ νόμος τῆς προόδου. Ὅμως, παραμένει ἡ δυνατότητα νά ἐλπίζει κανείς στό μέλλον. Στήν κριτική τῆς θεωρίας τῆς προόδου ἐκ μέρους τοῦ Ηerzen ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἕνα ἄλλο μοτίβο, τό περσονναλιστικό. Ὁ Herzen δέν ἦταν ὑπέρ τοῦ νά θυσιάζεται ἡ προσωπικότητα τοῦ ἀνθρώπου στό ὄνομα τῆς ἱστορίας, γιά τούς δῆθεν μεγάλους σκοπούς της, δέν ἤθελε νά τήν μετατρέψει σέ ἐργαλεῖο ἀπάνθρωπων σκοπῶν. Διαφωνοῦσε μέ τό νά θυσιάζονται οἱ σύγχρονες γενεές στό ὄνομα τῶν ἐπερχόμενων γενεῶν. Δέν εἶχε καμμία συγκεκριμένη θεωρία γιά τόν χρόνο. Ἀλλά διαισθανόταν ὅτι εἶναι ἀδύνατο νά ἐξετάζεται τό παρόν ἀποκλειστικῶς σάν μέσο γιά τό μέλλον. Ἡ σκέψη του ἐκινεῖτο κατά τῆς φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας τοῦ Hegel, κατά τῆς καταπιέσεως τῆς ἀτομικότητας τοῦ ἀνθρώπου ἀπό τό παγκόσμιο πνεῦμα τῆς ἱστορίας, ἀπό τήν ἐξέλιξη. Ὁ σοσιαλισμός τοῦ Herzen ἦταν περσονναλιστικός. Ἔτσι νόμιζε ὅτι αὐτό εἶναι ὁ ρωσσικός σοσιαλισμός. [Ὁ Herzen] προέρχεται ἀπό τούς δυτικόφιλους, ἀλλά ὑπερασπίζεται τήν ἰδιαίτερη ἱστορία τῆς Ρωσσίας.

(Το κείμενο τοῦ Μπερντιάγιεφ γιά τούς Δυτικόφιλους εἶχε περιληφθεῖ μεταφρασμένο στό βιβλίο: Δημήτρης Μπαλτᾶς, Τομές στή ρωσσική σκέψη, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2009, σσ. 125-138)





[1] Εἶναι γνωστός λεγόμενος «κύκλος τοῦ N. Stankevitch» (1813-1840), ὁποῖος πλαισιωνόταν ἀπό φοιτητές τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Μόσχας καί στόν ὁποῖο γινόταν μελέτη τοῦ Schelling καί τοῦ Hegel. Τόν «κύκλο τοῦ N. Stankevitch» προσήγγισαν Bielinsky καί Bakounine (Σ.τ.Μ.)
[2] Ἡ αὐτοβιογραφία τοῦ Herzen ἐπιγράφεται Τό παρελθόν μου καί Σκέψεις. Τό ὀγκῶδες αὐτό ἔργο ἔχει μεταφρασθεῖ στήν ἀγγλική ὑπό τήν ἐπιγραφή My Past and Thoughts ( v. 4, transl. G. Garnett, London 1968). Ἐπίσης ἔχουν ἐκδοθεῖ, παλαιότερα, ἀποσπάσματα τοῦ ἔργου στήν ἑλληνική: Χέρτσεν, Ἀνάλεκτα, μετ. Λ. Γεωργίου-Μ. Κορωναίου ἐκδ. Κάλβος, Ἀθήνα 1970, σσ. 51-96 (Σ.τ.Μ.).
[3] Ὁ συγγραφέας T. Granovsky (1813-1855) ἀνήκει στούς ἰδεαλιστές τῆς δεκαετίας τοῦ 1840 (Σ.τ.Μ.)
[4] Βλ. Μπελίνσκι, Ἀνάλεκτα, μετ. μετ. Λ. Γεωργίου-Μ. Κορωναίου ἐκδ. Κάλβος, Ἀθήνα 1970, σσ. 69-80, σ. 131 (Σ.τ.Μ.)
[5] Σχετικά μέ τήν παρουσία τοῦ Schelling στήν ρωσσική φιλοσοφία βλ. Δ. Μπαλτᾶς, Σταθμοί τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2008, σσ. 40-41 (Σ.τ.Μ.)
[6] Ὁ Κ. Aksakoff (1817-1860) καί ὁ ἀδελφός του I. Aksakoff (1823-1886) ἀνήκoυν στούς σλαβόφιλους (Σ.τ.Μ.)
[7]N. G. Tchernichevsky (1828-1889) εἶναι ἀπό τούς σημαντικότερους ἐκπροσώπους τοῦ ρωσσικοῦ μηδενισμοῦ (Σ.τ.Μ.)
[8] Τό κίνημα τῶν Δεκεμβριστῶν ἀποτελεῖτο κυρίως ἀπό ἀνώτερους ἀξιωματικούς τοῦ ρωσσικοῦ στρατοῦ καί εἶχε ὡς στόχους, μεταξύ ἄλλων, τήν ἀνατροπή τοῦ τσάρου καί τήν κατάργηση τῆς δουλοπαροικίας. Ἐν τέλει, οἱ Δεκεμβριστές συνελήφθησαν καί ὕστερα ἐστάλησαν ἐξόριστοι στήν Σιβηρία, ἐνῶ πέντε ἐξ αὐτῶν ἐκτελέστηκαν στό προαύλιο τοῦ φρουρίου Petropavlosk (Σ.τ.Μ.)
[9] Βλ. Χέρτσεν, Ἀνάλεκτα, μετ. Λ. Γεωργίου-Μ. Κορωναίου ἐκδ. Κάλβος, Ἀθήνα 1970, σσ. 265- 266, σ. 272, σ. 291 (Σ.τ.Μ.)
[10]P. Tchaadaev (1793-1856) εἶναι ὁ Ρῶσσος συγγραφέας, ὁ ὁποῖος μέ τίς τοποθετήσεις πάνω στήν πορεία τῆς Ρωσσίας στήν ἱστορία δημιούργησε ἕνα προβληματισμό μεταξύ τῶν Ρώσσων διανοουμένων στίς ἀρχές τοῦ ιθ΄ αἰ., προκαλώντας τήν ἀπέχθεια τῶν σλαβόφιλων καί τήν συμπάθεια τῶν Δυτικόφιλων (Σ.τ.Μ.)
[11] Ὁ Ν. Mikhailovsky (1842-1904) εἶναι ὁ κυριώτερος ἐκπρόσωπος τῶν Ρώσσων λαϊκιστῶν (= narodniki< narod) [Σ.τ.Μ.]
[12] Βλ. L. Feuerbach, Προσωρινές θέσεις γιά τή μεταρρύθμιση τῆς φιλοσοφίας, § 49, Ἀθήνα 2000, σ. 41 (Σ.τ.Μ.)
[13]J. Boehme (1575-1624) ἄσκησε ἐπίδραση σέ πολλούς Ρώσσους φιλοσόφους τοῦ ιθ΄ καί τοῦ κ΄ αἰ. (Σ.τ.Μ.)
[14] Βλ. Χέρτσεν, Ἀνάλεκτα, μετ. Λ. Γεωργίου-Μ. Κορωναίου ἐκδ. Κάλβος, Ἀθήνα 1970, σ. 297-300 (Σ.τ.Μ.)
[15] Ἡ ὑπογράμμιση εἶναι τοῦ Berdiaeff.
[16] Ὁ Κ. Léontieff (1831-1891) εἶναι ἀπό τούς μεταγενέστερους σλαβόφιλους, ἀλλά σέ καμμία περίπτωση δέν μπορεῖ νά χαρακτηρισθεῖ πανσλαβιστής. Ὁ N. Berdiaeff ἔχει γράψει ἕνα βιβλίο γιά τόν ἰδιότυπο Ρῶσσο διανοητή (K. Léontieff, Παρίσι 1926, ρωσσ.), ὅπου τόν ἀποκαλεῖ «Nietzsche τῆς Ρωσσίας» (Σ.τ.Μ.)
[17] Τό γράμμα πρός τόν γνωστό Γάλλο ἱστορικό J. Michelet (1798-1874) δημοσιεύθηκε μετά τό 1851 (Σ.τ.Μ.)



       

Δημήτρης Μπαλτς 

            Μ. Αucοuturier, Leon Τolstoï. La grande âme de la Russie, Gallimard, Série Littératures, Paris 2010, σελ. 128 

Στό εσύνοπτο ατό βιβλίο Μ. Αucοuturier, Καθηγητής παλαιότερα (1970-2001) τς Ρωσσικς Λογοτεχνίας στήν Σορβόννη, μεταφραστής ργων το Γκόγκολ, το Ντοστογιέφσκι, το Πούσκιν, τς χμάτοβα κ.., παρουσιάζει τήν ζωή καί τό ργο το μεγάλου Ρώσσου μυθιστοριογράφου Λ. Τολστόι (1828-1910).
Στά πέντε κεφάλαια το μικρο βιβλίου συγγραφέας σχολεται μέ τήν ζωή το Τολστόι στήν Γιάσναγια Πολιάνα (σ. 36 κ.ξ.), μέ τάμικράκαί τάμεγάλαριστουργήματα (σσ. 44-94) το Τολστόι λλά καί μέ ζητήματα τς σκέψεώς του (λ.χ. τό πρόβλημα το θανάτου, τήν θεωρία τς μή ντιστάσεως κ..).
Στό παράρτημα το τόμου περιλαμβάνονται “μαρτυρίες καί ντοκουμέντα” (σσ. 98-119) περί το ργου καί τν δεν το Λ. Τολστόι.
      εσύνοπτη παρουσίαση, πιστημονική κρίβεια, τό μολογουμένως πλούσιο εκονογραφικό λικό εναι μεταξύ τν κυρίων γνωρισμάτων το τόμου. Θά ταν δέ πολύ χρήσιμο νά μεταφραστεί παρών τόμος στήν λληνική.