Δευτέρα, 9 Αυγούστου 2010



Δημήτρης Μπαλτάς

Tό νόημα τῶν λέξεων καί ἡ διεθνής πολιτική


Κατά μία ἄποψη, οἱ λέξεις ὑπάρχουν γιά νά ἐκφράζουν την ζῶσα πραγματικότητα καί δεν ἀποτελοῦν σύμβολα. Στήν καθημερινότητα τῶν ἀνθρώπων λέξεις ὅπως εἰρήνη, ἀνθρωπισμός κ.ἄ. ἐπιβάλλεται νά ἀντιστοιχοῦν σέ πραγματικότητες τίς ὁποῖες ὅλοι κατανοοῦν καί ἀποδέχονται. Ἐάν οἱ λέξεις ἀλλάξουν περιεχόμενο, λογικῶς αὐτό θά πρέπει νά ὀφείλεται στήν κοινή συνείδηση λαῶν καί ἀνθρώπων καί ὄχι στό συμφέρον ἐκείνων πού χαράσσουν τήν διεθνή πολιτική. Στό παρόν θά γίνει ἀναφορά σ’ αὐτήν τήν σχέση τοῦ λόγου καί τῆς πράξεως, τῆς λέξεως καί τῆς πολιτικῆς.
Ἡ ἱστορική, ἀκόμη καί ἡ πρόσφατη, πραγματικότητα τῆς ἀναλήψεως στρατιωτικῆς δράσεως δείχνει τήν ἴδια λογική: ἡ διεθνής πολιτική ἐφαρμόζεται, ἤ καλύτερα ἐπιβάλλεται, ἀρχικά διά τῆς νοηματοδοτήσεως τῶν πραγμάτων καί ἔπειτα διά τῶν ὅπλων. Εἶναι εὐνόητο ὅτι ἰσχύει καί σήμερα ὁ λόγος τοῦ ἀρχαίου ἱστορικοῦ: «καί τήν εἰωθυῖαν ἀξίωσιν τῶν ὀνομάτων ἐς τά ἔργα ἀντήλλαξαν» (Θουκυδίδου Ἱστορίαι Γ΄, 82). Θά παραθέσω καί τήν μοναδική μετάφραση τοῦ Ἐ. Βενιζέλου: «καί κατήντησαν νά μεταβάλουν αὐθαιρέτως τήν καθιερωμένην σημασίαν τῶν λέξεων διά τῶν ὁποίων δηλοῦνται τά πράγματα». Προφανῶς ὁ λόγος ἔχει ἐπικαιρότητα, ἀφοῦ ὁ πόλεμος εἶναι διαρκής πραγματικότητα, ἀκόμη καί ὕστερα ἀπό τήν εἰρήνη (;) τοῦ β΄ παγκοσμίου πολέμου.
Ἐάν ἑστιάσει κανείς τήν προσοχή στά γεγονότα τῆς τελευταίας δεκαετίας, θα διαπιστώσει, μεταξύ ἄλλων, ὅτι λέξεις ὅπως εἰρήνη, ἀνθρωπισμός, μειονότητες, ἄμαχος πληθυσμός, ἀμυντικός πόλεμος ἀλλάζουν περιεχόμενο ἐν ὀνόματι τῆς «διεθνοῦς τάξεως» και τοῦ «διεθνοῦς συμφέροντος». Ἔτσι ἔχει χαθεῖ ἡ «εἰωθυῖα ἀξίωσις τῶν ὀνομάτων», ἀφοῦ πλέον αὐτά ἀντιστοιχοῦν σέ μία νέα πραγματικότητα. Μπορεῖ λ.χ. να δεῖ κανείς τό περιεχόμενο τῆς λ. ἄμαχος στήν περίπτωση τῆς πρώην Γιουγκοσλαβίας καί στήν περίπτωση τοῦ Λιβάνου. Προφανῶς δέν ἀγνοεῖ κανείς οὔτε ἔχει προσωρινῶς λησμονήσει τί σημαίνει ἡ λ. ἄμαχος. Ὑποθετικῶς θά δεχθεῖ ὅτι ἔχουν ἀλλάξει τά συμφέροντα τῶν δυνάμεων πού καθορίζουν, ἔστω φαινομενικῶς, τά πράγματα σέ παγκόσμιο ἐπίπεδο καί μάλιστα μέσα σέ λίγα χρόνια.
Ἐάν ὅμως οἱ ἀποκαλούμενοι «ἰσχυροί τῆς γῆς» νοηματοδοτοῦν τίς λέξεις ἀνάλογα μέ τήν πραγματικότητα πού κάθε φορά θέλουν νά ἐπιβάλουν στόν κόσμο, ἡ στάση τῶν λαῶν καί τῶν ἐθνῶν θά πρέπει νά προβάλει «τήν εἰωθυῖαν ἀξίωσιν τῶν ὀνομάτων», ἀποκλείοντας ἔτσι τήν αὐθαιρεσία τοῦ λόγου καί τῆς πράξεως.
Ἐπειδή ἡ λέξη ἀντιστοιχεῖ σέ κάποιο πρᾶγμα καί δέν ὑπάρχουν λέξεις χωρίς νά ἔχουν μία συγκεκριμένη ἀντιστοιχία μέ κάποιο πρᾶγμα, εἶναι σαφές ὅτι ἡ ἑνότητα λέξεως καί πράγματος, θεωρίας καί πράξεως παρέχει ἀσφάλεια καί σταθερότητα στό πλαίσιο τῆς πολιτικῆς καί κυρίως πρός ὄφελος τῶν λαῶν. Μάλιστα θά ἦταν καί μία ἔντιμη συμπεριφορά τῶν ἡγετῶν πρός τούς λαούς πού τούς ἀναδεικνύουν.


(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στό περ. Ἄρδην)
Δημήτρης Μπαλτάς

                                       Ἐκπαίδευση καί παιδεία στό καπιταλιστικό σύστημα

Σέ παλαιότερες ἐποχές γινόταν δεκτή, ὡς γνωστό, ἡ διάκριση μεταξύ τῆς ἐκπαιδεύσεως και τῆς παιδείας και τῶν ἀντιστοίχων συνεπειῶν, τῆς ἀμάθειας καί τῆς ἀπαιδευσίας. Μάλιστα ἐθεωρεῖτο ὅτι ὁ ἀμόρφωτος δέν εἶναι κατ’ ἀνάγκην και ἀπαίδευτος, διότι ἦταν πιθανό νά διαθέτει ἦθος, κοινωνική μόρφωση καί ἐμπειρία ζωῆς, ἀκόμη καί ἕνα πλούσιο συναισθηματικό κόσμο.
Ἀργότερα συζητήθηκε διά μακρῶν - καί μέχρι σήμερα ὑποστηρίζεται - ἡ ἄποψη ὅτι τό ἐκπαιδευτικό σύστημα ὄχι μόνον στήν Ἑλλάδα ἀλλά καί σέ ἄλλες χῶρες παρουσιάζει κρίση, παρά τό γεγονός ὅτι ὁ σύγχρονος μαθητής – πολίτης ἔχει, κατά κανόνα, περισσότερες δυνατότητες στήν πρόσληψη γνώσεων, μέσα στό καπιταλιστικό σύστημα. Ἔτσι θά πρέπει νά προσδιορισθοῦν οἱ προϋποθέσεις καί τά κίνητρα τῆς συμπεριφορᾶς τῶν συγχρόνων μαθητῶν - πολιτῶν πού κινοῦνται πλέον μεταξύ τῆς ἀμάθειας καί τῆς ἀπαιδευσίας.
Εἶναι γεγονός ὅτι σέ χῶρες ὅπου ἔχει κυριαρχήσει κατ’ ἐξοχήν ὁ καπιταλισμός, κατεβλήθη προσπάθεια νά πλαισιωθεῖ ἡ ἐκπαιδευτική διαδικασία μέ τεχνικά μέσα καί νά δοθεῖ σ’ αὐτήν μία προοπτική περισσότερο οἰκονομική – τεχνοκρατική καί μακριά ἀπό τήν ἀνθρωπιστική παιδεία οἱ ἀξίες τῆς ὁποίας θεωροῦνται ὅτι ἔχουν συγκροτήσει τόν εὐρωπαϊκό πολιτισμό. Αὐτός ὁ προσανατολισμός τοῦ καπιταλιστικοῦ συστήματος εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νά διαμορφωθεῖ ἕνα ἀντίστοιχο πρότυπο στήν ἐκπαιδευτική διαδικασία σύμφωνα μέ τό ὁποῖο ὁ μαθητής εἶναι «πελάτης» καί το μάθημα «ἐμπόρευμα». Ὁ ἐκπαιδευτικός κατά συνέπεια θά πρέπει νά γίνει ἕνας καλός «πωλητής» στήν «πώληση» τῶν γνώσεων. Σ’ αὐτό το πλαίσιο διακηρύσσεται μάλιστα ὅτι τό σημερινό σχολεῖο ἔρχεται νά τεθεῖ στήν ὑπηρεσία τῆς ἀναπαραγωγῆς τοῦ κεφαλαίου. Ἐξ αὐτῶν καί μόνον συνάγεται ὅτι ἡ παλιά διάκριση μεταξύ ἀμάθειας καί ἀπαιδευσίας διαμορφώνεται σήμερα διαφορετικά. Ἀμάθεια καί ἀπαιδευσία ἔχουν συναφές περιεχόμενο διότι ἀκριβῶς τό καπιταλιστικό σύστημα, ἤπιας ἤ σκληρῆς μορφῆς, ἔχει μετασχηματίσει τήν συμπεριφορά τῶν ἀνθρώπων καί τίς συνθῆκες τῆς κοινωνίας ὥστε να ὑπηρετοῦν τούς στόχους του πού εἶναι ἀποκλειστικῶς καί μόνον οἰκονομικοί - τεχνοκρατικοί. Ἔτσι ἡ ἐκπαίδευση καί ἡ παιδεία καί τά ἀντίστοιχα ἀποτελέσματά τους, ἡ ἀμάθεια καί ἡ ἀπαιδευσία, ὁρίζονται καί καθορίζονται ὑπό τούς ὅρους, τίς ἐπιλογές καί τίς προοπτικές τοῦ καπιταλιστικοῦ συστήματος.
Ἀπό ἀπόψεως παιδευτικῆς εἶναι εὐδιάκριτο ὅτι στό καπιταλιστικό σύστημα δέν ὑπάρχει ἠθική συμπεριφορά. Ἐπίσης ἐδῶ τό ἀξιολογικό σύστημα ἔχει σαφῶς ἕνα ἀτομοκεντρικό χαρακτῆρα. Ἐάν λοιπόν ἡ ὀρθολογική (!) συμπεριφορά εἶναι ἀκριβῶς ἡ διαμόρφωση πολιτῶν, πού ὡς μόνες ἀξίες στήν ζωή τους ἔχουν τήν καταναλωτική συμπεριφορά ἤ τήν ἀτομική ἐπιτυχία, τότε ὁ μαθητής δέν χρειάζεται νά ἀποκτήσει γνώσεις, οὔτε καί τήν καθόλου γνώση, οὔτε βεβαίως νά διαμορφώσει κριτική σκέψη. Ἀκριβέστερα, ὁ μαθητής χρειάζεται νά διαθέτει περισσότερο ὁρισμένες δεξιότητες γιά νά χειρίζεται συγκεκριμένα πράγματα κατόπιν συγκεκριμένων ἐντολῶν ὥστε νά γίνει ἀποτελεσματικός καί παραγωγικός (κατά τούς κανόνες τῆς ἀγορᾶς).
Περαιτέρω, μία τέτοια προοπτική τοῦ ἐκπαιδευκτικοῦ συστήματος σημαίνει ὅτι ἡ διαφθορά εἶναι πιό ἀποδεκτή ἀπό τήν ἀρετή, ἐφ΄ ὅσον ὅλοι, ἤ σχεδόν ὅλοι, εἶναι διατεθειμένοι νά λειτουργήσουν κατά τρόπο μή νόμιμο ἤ μή ἠθικά σωστό, ἀπό τούς φορεῖς τῆς ἐξουσίας μέχρι τούς ἁπλούς πολίτες. Ἄς δοῦμε το παράδειγμα τῆς βοήθειας πρός ἕνα ἡλικωμένο. Τό νά βοηθοῦσε κανείς μία ἡλικιωμένη νά διασχίσει τόν δρόμο ἦταν, μέχρι σήμερα, μία πράξη ἤθους καί ἀγωγῆς. Σήμερα, ὅμως, ὅταν το καπιταλιστικό σύστημα ἔχει διαμορφώσει τούς ὅρους τῆς πολιτικῆς - κοινωνικῆς καί οἰκονομικῆς συμπεριφορᾶς, ἡ κοινωνική ἀγωγή, συνειδητά ἤ ἀσυνείδητα, ἀπουσιάζει. Ἐάν ἐπιχειρήσουν κάποιοι νά κλέψουν τήν τσάντα τῆς ἡλικιωμένης κυρίας, αὐτό θά θεωρηθεῖ ὅτι ἀντιπροσωπεύει μία μορφή, ἀφελή σέ κάθε περίπτωση, διαμαρτυρίας ἐναντίον τῆς κοινωνικῆς ἀδικίας. Ὡστόσο, ἐπειδή πέρα ἀπό τίς ἐξωτερικές συνθῆκες ὑπάρχει πάντοτε ὁ ἀνθρώπινος παράγων, μπορεῖ νά ἰσχυρισθεῖ κανείς ὅτι ἡ βοήθεια πρός τήν ἡλικιωμένη κυρία ἐξαρτᾶται ἀπό τόν βαθμό ἠθικῆς και τῆς κοινωνικῆς συνειδήσεως τοῦ ἀνθρώπου.
Καί μία τελευταία παρατήρηση. Ἄν καί ὁ ἀστικός κόσμος ἔχει ἐλεγχθεῖ πολλές φορές, καί ὄχι ἀναιτίως, ὡς κόσμος τῆς συντηρητικότητας καί τῆς ὑποκρισίας, θά πρέπει νά ἀναγνωρισθεῖ σ’ αὐτόν μία δυνατότητα προτάξεως καί διατηρήσεως ὁρισμένων ἀξιῶν πού ἀπορρέουν καί ἀπό τήν ἀνθρωπιστική παιδεία, μέ τίς ὁποῖες μπορεῖ νά ἀντιταχθεῖ στόν ἐκπαιδευτικό προσανατολισμό τοῦ καπιταλιστικοῦ συστήματος.
Ἀπό τά παραδείγματα καί τίς προσεγγίσεις προκύπτει ὅτι ἡ παλαιότερη διάκριση μεταξύ ἀμάθειας καί ἀπαιδευσίας ἔχει ἀμβλυνθεῖ. Ὁ ἀμαθής σήμερα, ὁ στερούμενος δηλαδή τῆς καθόλου γνώσεως καί τῆς κριτικῆς σκέψεως, ἀλλά ὁ ὁποῖος ὑπηρετεῖ καλῶς τό καπιταλιστικό σύστημα, κυρίως ὡς καταναλωτική δύναμη, εἶναι σέ πολλές περιπτώσεις καί ἀπαίδευτος, κατά τήν ἔννοια ὅτι στερεῖται τῆς στοιχειώδους ἀγωγῆς, τῶν πνευματικῶν ἀναζητήσεων καί τοῦ ἤθους. Αὐτό ἀσφαλῶς ὀφείλεται στό ἴδιο τό καπιταλιστικό σύστημα καί τούς στόχους πού αὐτό ὁρίζει ἀπό ἀπόψεως ἐκπαιδευτικῆς καί παιδευτικῆς, κοινωνικῆς καί πολιτικῆς. Θά ὑπάρχει ὅμως πάντοτε ἡ βούληση τοῦ πεπαιδευμένου ἀνθρώπου νά ἐξεγερείται ἐνάντια στόν ὁλοκληρωτισμό αὐτοῦ τοῦ συστήματος.


(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στό περ. Εὐθύνη)

Δημήτρης Μπαλτάς

Ἀπό τά ἠθικά χαρακτηριστικά τοῦ μεταδημοκρατικοῦ ἀνθρώπου


Παρά ὁρισμένες ἐπιφυλάξεις, εἶναι γεγονός ὅτι ἡ ἐποχή τῶν μεγάλων ἐπαναστάσεων πού ἄλλαξαν τόν κόσμο (1789, 1848 καί 1917) ὡς καί τῶν κινημάτων πού ἐκδηλώθηκαν κατά τίς δεκαετίες τῶν 1950-1970 ἔχει ὁριστικά παρέλθει. Ἔτσι ἀπό τήν προοπτική τῆς δημοκρατίας ὁ κόσμος ἔχει πλέον περάσει σέ μία μεταδημοκρατική ἐποχή τῆς ὁποίας τά ἠθικά χαρακτηριστικά θά ἐπιχειρήσω νά παρουσιάσω στήν παροῦσα κατάθεση.
Κύριο, ἴσως, ἠθικό γνώρισμα τῆς μεταδημοκρατικῆς ἐποχῆς εἶναι ἡ ἀπουσία οὐσιαστικῆς δημοκρατικῆς συμπεριφορᾶς τόσο ἐκ μέρους τῶν ἐξουσιαζόντων ὅσο καί ἐκ μέρους τῶν ἐξουσιαζομένων. Ἄν καί φαίνεται παράδοξο, οἱ σημαντικότερες ἀποφάσεις (λ.χ. στήν οἰκονομία) στόν σύγχρονο κόσμο δέν λαμβάνονται καί δέν ὑλοποιοῦνται ἀπό τούς λαούς ἀλλά ἀπό διεθνῆ κέντρα ἀποφάσεων πού ἐπηρεάζουν συνολικά τόν πλανήτη. Εἶναι εὐνόητο ὅτι μέ τόν τρόπο αὐτόν καταλύονται οἱ ἀξίες τῆς ἐλευθερίας καί τῆς ἰσονομίας πού ὡς γνωστόν χαρακτηρίζουν τήν ἀληθινή δημοκρατία. Ἀσφαλῶς, ὅμως, ἡ ἀπόδοση εὐθυνῶν σέ διεθνεῖς παράγοντες, συνδυαζόμενη μέ τήν ἀδιαφορία τῶν πολιτῶν ἔναντι τῶν πολιτικῶν-κοινωνικῶν προβλημάτων, δείχνει, ἐπίσης, μία μή ἠθική πολιτική συμπεριφορά.
Μία ἄλλη παράμετρος τῆς μεταδημοκρατικῆς ἐποχῆς καί πολιτικῆς συμπεριφορᾶς συσχετίζεται μέ τήν οἰκονομία. Ἀφ’ ἑνός, οἱ «δυτικές δημοκρατίες», στό πλαίσιο τῆς ἐλεύθερης οἰκονομίας καί λόγῳ τῆς ἀπουσίας κρατικοῦ παρεμβατισμοῦ, ἔχουν προχωρήσει σέ μία μεθοδευμένη οἰκονομική ἐκμετάλλευση τοῦ φθηνοῦ ἐργατικοῦ δυναμικοῦ, προερχόμενου κυρίως ἀπό χῶρες τῆς νοτιοανατολικῆς Ἀσίας καί τῆς Κίνας. Εἶναι σαφές ὅτι οἱ παράγοντες τῆς καπιταλιστικῆς οἰκονομίας χρησιμοποιοῦν τήν ἐλευθερία πού ἐγγυᾶται ἡ δημοκρατία γιά νά ἐλέγχουν τήν παγκόμσια πλέον ἀγορά. Τήν ἴδια στιγμή, στίς «δυτικές δημοκρατίες» ἐπιχειρεῖται, κατά μία ἄποψη, μία «συνεργασία» πολιτικῶν δυνάμεων διαφορετικῶν ἰδεολογικῶν ἀρχῶν, ἀκριβῶς γιά νά παραμείνουν τά οἰκονομικά κεφάλαια στίς χῶρες τους καί ἔτσι νά μήν μειωθοῦν οἱ μισθοί τῶν ἐργαζομένων ἤ νά μήν αὐξηθοῦν οἱ ἄνεργοι στήν γηραιά ἤπειρο. Πρόκειται, δηλαδή, γιά ἕνα τίμημα πού ἤδη πληρώνουν καί θά πληρώνουν οἱ «δυτικές δημοκρατίες» λόγῳ τῆς νεοαποικιοκρατικῆς πολιτικῆς τους. Διότι ἀκριβῶς οἱ ἀξίες τῆς «ἐπιχειρηματικότητας» καί τοῦ «κέρδους» ἔχουν ἀντικαταστήσει τίς ἠθικές ἀξίες καί τά πρότυπα.
Τέλος, ἕνα ἄλλο ἠθικό γνώρισμα, τῆς μεταδημοκρατικῆς κοινωνίας, πρᾶγμα πού ἀποτελεῖ καί χαρακτηριστικό τῆς μετανεωτερικότητας, εἶναι ἡ τοποθέτηση τῶν ἀνθρώπων ἔναντι τῆς παραδοθείσης κληρονομίας τῶν παλαιοτέρων γενεῶν. Δέν ἀμφισβητεῖται ἀπό κανένα ὅτι σέ ἄλλες ἐποχές ἡ δημοκρατική ἠθική δέν ἐπέτρεπε τήν περιφρόνηση ἀξιῶν καί προτύπων, τήν διαστρέβλωση τῆς ἱστορικῆς ἀλήθειας ἤ τήν προβολή τῆς ἱστορικῆς ἀσυνέχειας. Στό ἴδιο πλαίσιο, ἡ συνείδηση τοῦ ἠθικῶς πράττοντος δημοκρατικοῦ ἀνθρώπου ἀναγνώριζε ὅτι οἰκοδομεῖ κανείς τό παρόν καί τό μέλλον ἐμπνεόμενος (βεβαίως ὄχι μιμούμενος) ἀπό τίς ἀρχές καί τά ἐπιτεύγματα τοῦ παρελθόντος. Ἐάν μάλιστα ἡ ἀναφορά ἑστιασθεῖ στήν λεγόμενη «εὐρωπαϊκή ἰδέα», θά πρέπει νά ὑπομνησθεῖ ὅτι αὐτή οἰκοδομήθηκε στίς ἀρχές τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς δημοκρατίας, τοῦ ρωμαϊκοῦ δικαίου καί τῆς χριστιανικῆς ἠθικῆς, οἱ ὁποῖες ὅμως ἔχουν πλέον λησμονηθεῖ.
Ἐπιχειρήθηκε μία ἁδρομερής σκιαγράφηση ὁρισμένων, τῶν κυριοτέρων, χαρακτηριστικῶν πού εἰκονίζουν τόν μεταδημοκρατικό ἄνθρωπο. Βεβαίως δέν μπορεῖ νά ἰσχυρισθεῖ κανείς ὅτι εὐθύνεται ἡ δημοκρατία ὡς ἀξιακό σύστημα γιά τήν ἀπαξίωσή της στήν πολιτική κοινωνία. Ὅπως δέν μπορεῖ νά ἰσχυρισθεῖ ὅτι εὐθύνεται ἡ νομοθεσία ἤ οἱ νομοθετοῦντες γιά τήν μή τήρηση τῶν νόμων ἐκ μέρους τῶν πολιτῶν σέ μία, τουλάχιστον θεωρητικῶς, εὐνομούμενη κοινωνία. Σέ κάθε περίπτωση, ὁ ἄνθρωπος ὁριοθετεῖ ἤ ἐπαναπροσδιορίζει τήν ἠθική δημοκρατική συμπεριφορά του. Τό ζήτημα εἶναι ἄν ἡ μετάβαση ἀπό τήν δημοκρατία στήν μεταδημοκρατία, συνοδευόμενη ἀπό μία νοσηρή πολιτικῶς καί ἠθικῶς συμπεριφορά, σημαίνει τήν ὁριστική ἀπώλεια τῶν ἀξιῶν πού ὁρίζουν τήν δημοκρατία καί ἄρα τόν θάνατο τῆς δημοκρατίας.


(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στό περ. Εὐθύνη)