Πέμπτη, 4 Ιανουαρίου 2018

            

Δημήτρης Μπαλτάς

Ἀντρέϊ Μπιέλυ, Πετρούπολη, μετ. Ἑλένη Μπακοπούλου, Ἀντίποδες, Ἀθήνα 2017, σελ. 787

Η ‘’Πετρούπολη’’ του Ρώσου λογοτέχνη και δοκιμιογράφου Α. Μπιέλυ (1880-1934), μεταφράστηκε προσφάτως στήν ἑλληνική χάρις στήν ἐξαιρετική μεταφραστική ἐργασία τῆς Ἑλ. Μπακοπούλου καί τήν ἄρτια ἐκδοτική παρουσίαση τῶν ἐκδόσεων ‘’Ἀντίποδες’’. 
Ἡ ἐποχή στήν ὁποία διαδραματίζονται τά γεγονότα εἶναι τό ἔτος 1905 (τό ὁποῖο στό βιβλίο ἀναφέρεται στίς σελ. 24, 125, 188, 568), ἕνα ὁρόσημο γιά τήν ρωσική κοινωνία, ἀφοῦ τότε συνέβη ἡ «πρώτη» λεγόμενη «ρωσική ἐπανάσταση». Βεβαίως ὁ συγγραφέας δίδει τήν κοινωνική ἀτμόσφαιρα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, χαρακτηριστικά τῆς ὁποίας εἶναι μεταξύ ἄλλων ὅτι «ἡ ζωή ἀκριβαίνει καί ὁ κόσμος τῆς ἐργατιᾶς σύντομα δέν θά ἔχει τί νά φάει» (σ. 31, ὁμοίως σ. 46), καθώς ἐπίσης τό ὅτι «οἱ ἄνεργοι λιμοκτονοῦσαν» (σ. 43). Ἀποτέλεσμα αὐτῶν εἶναι ὅτι «πύκνωναν οἱ φασαρίες στούς δρόμους» (σ. 122), ἐνῶ παράλληλα «τά ἐργοστάσια ἦταν τρομερά ξεσηκωμένα ἐκεῖνες τίς μέρες» (σ. 123), καί ἡ «ἀπεργία ἑτοιμαζόταν» (σ. 160). Στό πλαίσιο αὐτῆς τῆς γενικῆς ἀναταραχῆς ἐντάσσεται καί τό σχέδιο τῆς «τρομοκρατικῆς ἐνέργειας ἐναντίον ἑνός ὑψηλόβαθμου ἀξιωματούχου» (σ. 318) τῆς κυβέρνησης, τοῦ Ἀπολλών Ἀπολλώνοβιτς Ἀμπλεοῦχοφ, τό ὁποῖο ἔχει κληθεῖ νά φέρει εἰς πέρας ὁ γιός του, ο Νικολάι Ἀπολλώνοβιτς Ἀμπλεοῦχοφ.
Ὁ χρόνος τῆς ἀφήγησης τῆς ὑπόθεσης εἶναι, κατά τήν ἀναφορά τοῦ ἰδίου τοῦ συγγραφέα, οἱ «εἴκοσι τέσσερις ὧρες» πρίν ἀπό τήν ἔκρηξη τοῦ ὡρολογιακοῦ μηχανισμοῦ, «οἱ ὁποῖες διευρύνθηκαν καί ἁπλώθηκαν στούς ψυχικούς χώρους» (σ. 665).
Τά κεντρικά πρόσωπα τοῦ μυθιστορήματος εἶναι ἀναμφισβήτητα ὁ Ἀπολλών Ἀπολλώνοβιτς Ἀμπλεοῦχοφ καί ὁ Νικολάι Ἀπολλώνοβιτς Ἀμπλεοῦχοφ, ἡ σχέση τῶν ὁποίων παραμένει σέ ὅλες σχεδόν τίς σκηνές τοῦ ἔργου ψυχρή. Αὐτό διότι ὁ πατέρας «εἶχε καταλήξει στό συμπέρασμα ὅτι ὁ ἴδιος ὁ γιος του ἦταν ἕνα τελειωμένο κάθαρμα» (σ. 78, καί ὁμοίως σ. 193∙ ἐπίσης βλ. σ. 303: «ἕνα φρικτότατο κάθαρμα», σ. 370: «ἕνα νεαρό κάθαρμα», σ. 394: «ἕνα φρικτότατο κάθαρμα»). Μάλιστα τόν χαρακτηρισμό «τελειωμένο κάθαρμα» ἀποδέχεται γιά τόν ἑαυτό του (σ. 535) ὁ ἴδιος ὁ Νικολάι Ἀπολλώνοβιτς στήν συνέχεια τοῦ ἔργου. Ἀλλά ὁμοίως καί ὁ γιος νωρίτερα ἔχει καταλήξει «στό ὁριστικό συμπέρασμα ὅτι «ὁ γονιός του εἶναι ἁπλούστατα ἕνα τελειωμένο κάθαρμα» (σ. 180).
Ὡστόσο, πέρα ἀπό τήν περιγραφεῖσα σχέση, ἔχει μεγάλη σημασία νά διακρίνουμε ὅτι ὁ καθένας ἀπό τούς δύο ἥρωες συμβολίζει μίαν ἄλλη Ρωσία. Ἄν ὁ Ἀπολλών Ἀπολλώνοβιτς Ἀμπλεοῦχοφ ἐκφράζει τήν γραφειοκρατική καί συντηρητική Ρωσία (ἐνδεικτικῶς βλ. σ. 14, σ. 27, σ. 54, σσ. 76-79, σ. 600 κ.ἄ.), ὁ γιος του, ὁ φοιτητής Νικολάι Ἀπολλώνοβιτς Ἀμπλεοῦχοφ, ἐπηρεασμένος ἀπό τό πνεῦμα τοῦ Διαφωτισμοῦ (σ. 398), συμβολίζει τήν ἐπαναστατική Ρωσία: «ἔχοντας ἐντρυφήσει στή μεθοδολογία τῶν κοινωνικῶν φαινομένων, ὁ Νικολάι Ἀπολλώνοβιτς εἶχε προοιωνιστεῖ γιά τόν κόσμο φωτιά καί τσεκούρι» (σ. 119). Εἶναι χαρακτηριστικό ὅτι αὐτές οἱ δύο Ρωσίες συνυπάρχουν τήν ἴδια χρονική περίοδο. Ὑπό αὐτήν τήν ἔννοια, μπορεῖ νά θεωρηθεῖ ἀκριβής ἡ προσέγγιση τοῦ D.S. Mirsky ὁ ὁποῖος τονίζει ὅτι «ὁ ρωσικός μηδενισμός στίς δύο του μορφές, δηλαδή ὁ φορμαλισμός τῆς γραφειοκρατικῆς Πετρούπολης καί ὁ ρασιοναλισμός τῆς ἐπαναστατικῆς παράταξης παρουσιάζεται ἐδῶ σάν τό σημεῖο ὅπου σμίγουν ὁ ὀλέθριος ρασιοναλισμός τῆς Δύσης καί οἱ καταστροφικές δυνάμεις τῆς ‘’Μογγολικῆς’’ στέπας» (Ἱστορία τῆς ρωσικῆς λογοτεχνίας, μετ. Ἰ. Ράλλη-Κ. Χατζηδήμου, Ἑρμῆς, Ἀθήνα 1977, σ. 400).
Ἀσφαλώς ἡ προϊστορία τοῦ ἐπαναστατικοῦ-τρομοκρατικοῦ στοιχείου πού θέλει νά ἐκφράσει, ἔστω καί μέ ὁρισμένες ἐπιφυλάξεις, ὁ Νικολάι Ἀπολλώνοβιτς, ἀνευρίσκεται στίς δύο ἐπαναστατικές ὀργανώσεις τῶν τελευταίων δεκαετιῶν στήν Ρωσία τοῦ 19ου αἰ., τήν «Γῆ καί Ἐλευθερία» καί τήν «Λαϊκή Θέληση». Δέν εἶναι ἄνευ ἱστορικῆς σημασίας ἡ διαπίστωση τοῦ ἄγνωστου προσώπου μέ τό ὁποῖο συνομιλεῖ ὁ Νικολάι Ἀπολλώνοβιτς: «οἱ ναρόντνικοι ἔχουν τή δύναμη, ὄχι οἱ μαρξιστές» (σ. 136). Ἐξ ἄλλου, ἡ συνεχής ἐπανάληψη ἐκ μέρους τοῦ συγγραφέα τῶν λέξεων «ἄγνωστος» (σελ. 30-32, 38-39, 115, 117, 130-132, 134-138, 545 κ.ἄ.) καί «πληβεῖος» (σελ. 28, 35, 48-49, 155, 683), πού προσδιορίζουν τόν συνομιλητή (τόν Ἀλεξάντρ Ἰβάνοβιτς Ντούντκιν) τοῦ Νικολάι, ἐντάσσεται, καί αὐτή, στήν πρακτική τῶν ἐπαναστατικῶν ὀργανώσεων καί δημιουργεῖ μία συναρπαστική-αἰνιγματική ἀτμόσφαιρα.
Βεβαίως στό ἔργο ὑπάρχουν καί ἄλλοι ἥρωες, λιγότερο κεντρικοί ὅπως ἡ Ἄννα Πετρόβνα, σύζυγος τοῦ Ἀπολλών Ἀπολλώνοβιτς καί μητέρα τοῦ Νικολάι Ἀπολλώνοβιτς, πού «εἶχε ἐγκαταλείψει τήν οἰκογενειακή ἑστία συνεπαρμένη ἀπό ἕνα Ἰταλό θεατρίνο» (σ. 65), ἡ Σόφια Πετρόβνα, πού εἶχε ἐρωτευθεῖ ὁ Νικολάι, καί ὁ δυστυχής, παρ’ ὀλίγον αὐτόχειρας, σύζυγός της, ἀλλά καί δευτερεύοντες ὅπως ὁ Μορκόβιν, ὁ ὁποῖος παρουσιάζεται σάν διπλός πράκτορας.
Τέλος, θά πρέπει ἐπίσης νά προστεθεῖ ὅτι μέ τήν ἔκρηξη τῆς βόμβας (μέ τό «σαρδελοκούτι», ὅπως ἀποκαλεῖται) δέν ὁλοκληρώνεται τό μυθιστόρημα, ἀφοῦ στόν «Ἐπίλογο» παρουσιάζεται ἡ ζωή τῶν μελῶν τῆς οἰκογένειας Ἀμπλεοῦχοφ μετά τά γεγονότα. Ἀξιοσημείωτο εἶναι τό γεγονός ὅτι ὁ Νικολάι Ἀπολλώνοβιτς Ἀμπλεοῦχοφ ἔχει απομακρυνθεῖ ἀπό τήν ἐπαναστατική δράση, ἀσχολούμενος πλέον μέ τήν αἰγυπτιολογία (σ. 720).
Πέρα ἀπό τίς ἐπιδράσεις τοῦ Γκόγκολ, τοῦ Ντοστογιέφσκι καί τοῦ Σολοβιόφ στήν «Πετρούπολη» τοῦ Μπιέλυ, πέρα ἀπό τά στοιχεῖα τοῦ συμβολισμοῦ καί τοῦ ρεαλισμοῦ πού συνυπάρχουν στό ἔργο αὐτό, καθώς καί πέρα ἀπό τίς ὑφολογικές ἐπιλογές τοῦ συγγραφέα, εἶναι βέβαιο ὅτι ἡ «Πετρούπολη» εἶναι ἕνα ἀπό τά ἀριστουργήματα τῆς ρωσικῆς καί τῆς παγκόσμιας λογοτεχνίας τοῦ 20οῦ αἰ.

(Στέπα τ. 8, 2017, σσ. 318-320)


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου