Παρασκευή, 17 Φεβρουαρίου 2017




Δημήτρης Μπαλτᾶς

Valeriy Ismagilov, Καλλιτέχνες τῆς ρωσικῆς ἐμιγκράτσιας στήν Ἑλλάδα τοῦ μεσοπολέμου. Ἄγνωστες πτυχές τῆς ἑλληνικῆς μουσικῆς ἱστορίας, Ἐκδόσεις Πελασγός, Ἀθήνα 2016, σελ. 491

Τό βιβλίο τοῦ V. Ismagilov, τό ὁποῖο ἀποτελεῖ μία καταγραφή στόν τομέα τῆς μουσικῆς δραστηριότητας τῶν ἑλληνικῆς καταγωγῆς Ρώσων καλλιτεχνῶν πού ἔφθασαν στήν Ἑλλάδα μετά τό 1917 μέχρι καί τήν δεκαετία τοῦ 1930, ἔρχεται νά συμπληρώσει δύο ἄλλες πολύτιμες καταγραφές, τήν πρώτη στόν τομέα τῆς μετάφρασης τῆς ρωσικῆς λογοτεχνίας (Σ. Ἰλίνσκαγια, Ἡ ρωσική λογοτεχνία στήν Ἑλλάδα. 19ος αἰ., Ἑλληνικά Γράμματα, Ἀθήνα 2006) καί τήν δεύτερη στόν τομέα τῆς παρουσίασης τῆς ρωσικῆς δραματουργίας στήν ἑλληνική σκηνή (Κ. Κυριακός, Ρωσικό θέατρο καί ἑλληνική σκηνή, Αἰγόκερως, Ἀθήνα 2012). Ὅλες οἱ ὑπάρχουσες καταγραφές ἀλλά καί ἄλλες πού ἐπιβάλλεται νά γίνουν στό μέλλον, δίνουν τήν πολύπλευρη εἰκόνα τῆς συνάντησης τοῦ ἑλληνικοῦ μέ τόν ρωσικό πολιτισμό, ἰδιαιτέρως κατά τά τελευταῖα 200 περίπου χρόνια. 
Ἡ σημερινή παρουσίαση ἀφορᾶ λοιπόν σέ μία μελέτη ἡ ὁποία «ἐπιδιώκει νά ἀφηγηθεῖ τή ζωή καί τήν ἐπαγγελματική, πολιτιστική, παιδαγωγική δραστηριότητα περίπου 20 καλλιτεχνῶν … καί νά ἀνιχνεύσει καί νά ἀποτιμήσει τό μέγεθος τῆς συμβολῆς τους στό πολιτιστικό γίγνεσθαι τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας κατά τήν περίοδο τοῦ μεσοπολέμου» (σ. 13).  
Γιά νά τοποθετηθεῖ χρονικά καί νά ἑρμηνευθεῖ πολιτιστικά ἡ παρουσία αὐτῶν τῶν καλλιτεχνῶν ο συγγραφέας, στίς εἰσαγωγικές σελίδες τοῦ βιβλίου  του (σσ. 11-48), δίνει μία εἰκόνα τοῦ λεγόμενου «ἀργυροῦ αἰώνα» τῆς ρωσσικῆς λογοτεχνίας καί τέχνης, στόν ὁποῖο ἔζησαν καί οἱ καταγραφόμενοι Ἕλληνες δημουργοί. Πρόκειται γιά τήν ἐποχή κατά τήν ὁποία ἀναδείχθηκαν πολύ μεγάλα ὀνόματα στόν χῶρο τῆς ποίησης (Μπλόκ, Ἀχμάτοβα, Γκουμιλιώφ, Τσβετάγιεβα κ.ἄ.) τῆς ζωγραφικῆς (Καντίμσκι, Λαριόνοφ, Γκοντσαρόβα κ.ἄ.) ἀλλά καί τῆς μουσικῆς, τοῦ χοροῦ, καί τοῦ θεάτρου, ἐκπροσωπώντας νέα ἤ ἀνανεωμένα αἰσθητικά κινήματα (γιά ὅλα αὐτά βλ. γενικά D.S. Mirsky, Ἱστορία τῆς ρωσικῆς λογοτεχνίας, μετ. Ἰ. Ράλλη-Κ. Χατζηδήμου, Ἑρμῆς, Ἀθήνα 1977, σελ. 346-428∙ Κάμιλα Γκραίη, Ἡ Ρωσική Πρωτοπορία, μετ. Π. Ρηγοπούλου, Ἐκδόσεις Ὑποδομή, Ἀθήνα 1987, passim). Ἐπίσης τήν ἴδια ἐποχή, ζοῦν στήν Ρωσία σημαντικοί διανοούμενοι, κυρίως ἀπό τόν χῶρο τῆς λεγόμενης θρησκευτικῆς φιλοσοφίας (Νικόλαος Λόσσκυ Σέργιος Μπουλγκάκωφ, Νικόλαος Μπερντιάγιεφ, Παῦλος Φλωρένσκυ, κ.ἄ).
Ἀλλά τό 1917 ἡ ἐπανάσταση στήν Ρωσσία ὁδήγησε σέ ἐξορία περίπου 2-3 ἑκατομμύρια ἀνθρώπους, μεταξύ τῶν ὁποίων πολλούς ἐκπροσώπους τῆς φιλοσοφίας, τῆς λογοτεχνίας καί τῆς τέχνης (σσ. 29-31). Εἶναι βέβαιο ὅτι ἡ Ρωσσία στερήθηκε ὁρισμένα ἀπό τά πιό δημιουργικά τμήματα τοῦ λαοῦ της. Γενικότερα πάντως θά πρέπει νά τονίσω ὅτι οἱ Ρῶσσοι τῆς Διασπορᾶς καλλιέργησαν καί ἀνέδειξαν τήν δημιουργικότητά τους καί ἐκτός Ρωσσίας. Τό ἴδιο συνέβη καί μέ τούς ἑλληνικῆς καταγωγῆς καλλιτέχνες πού ἔφθασαν ἀπό τήν Ρωσία στήν Ἑλλάδα.
Ἀναφερόμενος λοιπόν στούς ἑλληνικῆς καταγωγῆς καλλιτέχνες, ὁ συγγραφέας ἐπισημαίνει ὅτι «τό κύριο κύμα τῶν ἐκπροσώπων τῆς τέχνης ἀπό τη Ρωσία ἐμφανίστηκε στήν Ἑλλάδα κατά τή δεκαετία τοῦ 1920» (σ. 45). Προσθέτει δέ ὁ V. Ismagilov ὅτι «ἡ παροῦσα μελέτη ἑστιάζει στίς προσωπικότητες τῆς μουσικῆς τέχνης πού ἦρθαν στήν Ἑλλάδα … καί διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στή μουσική ζωή καί στήν ἀνάπτυξη τῆς μουσικῆς τέχνης στήν Ἑλλάδα» (σ. 48), παρά τό γεγονός ὅτι δέν ἔγιναν ἐξ ἀρχῆς ἀσμένως ἀποδεκτοί ἀπό τήν ἐδῶ κυρίαρχη διανόηση. Καταγράφονται λοιπόν εἴκοσι καλλιτέχνες πού ἔζησαν καί παρουσίασαν ἕνα ἀξιόλογο ἔργο, μουσικό καί παιδαγωγικό, στήν Ἑλλάδα, μεταξύ τῶν ὁποίων θά ἀναφέρω τόν Β. Φρήμαν (σσ. 49-107), τόν Ἰ. Μπούτνικωφ (σσ. 131-201) καί τόν Ἀριστοτέλη Κουντούρωφ (σσ. 213-306), στούς ὁποίους εἶναι ἀφιερωμένο καί τό ἥμισυ περίπου τοῦ βιβλίου. Γιά κάθε μουσικό ξεχωριστά, ὁ Ismagilov ἔχει καταγράψει, κατόπιν διασταυρώσεως τῶν στοιχείων, ἐκτός ἀπό τά βασικά στοιχεῖα τοῦ βίου του, τά ἔργα του, τά Ὠδεῖα ὅπου δίδαξε καί τίς συναυλίες πού ἔδωσε στήν χώρα μας. Μάλιστα γιά τήν τεκμηριωμένη παρουσίαση τῶν στοιχείων ὁ συγγραφέας ἔχει χρησιμοποιήσει, ἐκτός τῆς ἑλληνικῆς, τήν ρωσσόφωνη σχετική βιβλιογραφία. Πρόκειται λοιπόν γιά μία καταγραφή τῶν καλλιτεχνῶν μέ συστηματικό καί συνθετικό χαρακτήρα, ἀφοῦ ἔχουν ἐκδοθεῖ κατά καιρούς μεμονωμένες βιογραφικές-μουσικολογικές ἐργασίες, ὅπως ἡ μονογραφία γιά τόν Ἀριστοτέλη Κουντούρωφ τῆς σολίστ Ἔφης Ἀγραφιώτη (Ἀριστοτέλης Κουντούρωφ, 1896-1969, Μικρό χρονικό ζωῆς γιά ἕναν ἄγνωστο τῆς ἑλληνικῆς μουσικῆς, Ἐκδοτ. Οἶκος Παπαγρηγορίου-Νάκας, Ἀθήνα 1999, 167 σελ.).
Ἐξετάζοντας ἐν συνεχείᾳ τήν συμβολή τῶν μουσικῶν στήν Ἑλλάδα τοῦ μεσοπολέμου, ὁ V. Ismagilov τονίζει συνολικά ὅτι «οἱ μουσικοί ἀπό τή Ρωσία διακρίθηκαν σέ ὅλες τίς σφαῖρες τῆς μουσικῆς τῆς Ἑλλάδας, εἴτε λόγιας εἴτε ἐλαφρᾶς: ὑπῆρξαν λαμπροί πιανίστες, διηύθυναν τή συμφωνική ὀρχήστρα, πρωταγωνιστοῦσαν στό λυρικό θέατρο, ἦταν ἐπικεφαλῆς τοῦ ἐλαφροῦ μουσικοῦ θεάτρου, συνέθεταν μουσική, ἔγραφαν ἄρθρα γιά τά ἐκπαιδευτικά καί τά καλλιτεχνικά προβλήματα τοῦ τόπου, γαλούχησαν μία πλειάδα διακεκριμένων Ἑλλήνων μουσικῶν πού εμφανίστηκαν στίς παγκόσμιες μουσικές σκηνές» (σ. 381). Φαίνεται λοιπόν ὅτι οἱ καταγραφόμενοι καλλιτέχνες εἶχαν μία καθοριστική παρουσία στά μουσικά πράγματα τῆς χώρας μας ἐκείνη τήν ἀπό πολλές ἀπόψεις κρίσιμη ἐποχή στήν χώρα μας. Ἐπειδή διέθεταν μία τεράστια μουσική παιδεία πού εἶχαν ἀποκτήσει κυρίως στήν προεπαναστατική Ρωσία (καί συγκεκριμένα μέ ἐπιρροές πού ἀνάγονται στόν Ν. Ρίμσκι-Κόρσακοφ, τόν Ἀλεξάντρ Σκριάμπιν ἀλλά καί τόν Ἰγκόρ Στραβίνσκι καί τόν Σεργκέι Προκόφιεφ), καί βεβαίως ἕνα μοναδικό ταλέντο, οἱ καλλιτέχνες αὐτοί ἄφησαν μέ τήν σειρά τους τήν σφραγίδα τους πάνω στήν μουσική παιδεία τῆς χώρας μας. Παρενθετικά καί μόνον θά σημειώσω ὅτι κάτι ἀντίστοιχο συνέβη καί μέ τήν ἐκκλησιαστική μουσική στήν ὁποία μπορεῖ νά ἀνιχνευθεῖ σαφής ἐπίδραση ἀπό τήν ρωσική πολυφωνική μουσική. Σέ τελική ἀνάλυση, καί μέ βάση τίς καταγραφές τοῦ παρόντος βιβλίου, πρόκειται λοιπόν γιά μία ἀκόμα συνάντηση, καί μάλιστα ὑπό ἐξαιρετικά δύσκολες συνθῆκες, τοῦ ρωσικοῦ καί τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ κατά τόν 20ό αἰ.
Σέ μία γενικότερη ἀποτίμηση, θά παρατηρήσω ὅτι ἡ μελέτη τοῦ V. Ismagilov καλύπτει ὁπωσδήποτε ἕνα κενό στήν βιβλιογραφία τῆς ἑλληνικῆς μουσικῆς ἱστορίας, ἀναδεικνύοντας κατά τόν καλύτερο τρόπο τήν παρουσία καί τήν συμβολή τῶν Ρώσσων μουσικῶν στήν Ἑλλάδα τοῦ μεσοπολέμου.
Ἄν καί δέν εἶμαι σέ θέση νά προσδιορίσω τήν ἔκταση τῆς συμπερίληψης ἐκείνων τῶν καλλιτεχνῶν στά σημερινά μουσικά δρώμενα τῆς χώρας μας, θεωρῶ ὅτι ἡ μελέτη τοῦ Ismagilov μπορεῖ νά προκαλέσει τό ἐνδιαφέρον τῶν ἀσχολουμένων μέ τήν μουσική παιδεία τῆς χώρας μας, ἱστορικῶν καί κυρίως καλλιτεχνῶν, ἀλλά καί τοῦ εὐρύτερου κοινοῦ, μέ ἱστορικά καί παιδαγωγικά ἐνδιαφέροντα. 

(Τό κείμενο τῆς ὁμιλίας τοῦ γράφοντος κατά τήν παρουσίαση τοῦ βιβλίου στό «Πολιτιστικό Κέντρο Μπενετάτος», Παλαιό Ψυχικό, 17.2. 2017)


  

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου