Τρίτη, 12 Απριλίου 2016




Δημήτρης Μπαλτᾶς

Ἡ φιλοσοφική παραγωγή
τῶν Ρώσσων τῆς Διασπορᾶς

   Μετά τήν ἐπικράτηση τῶν μπολσεβίκων καί βεβαίως τοῦ διαλεκτικοῦ ὑλισμοῦ στήν Ρωσσία τοῦ 1917 πολλοί Ρῶσσοι διανοητές, καθηγητές ρωσσικῶν πανεπιστημίων καί ἀξιόλογοι συγγραφεῖς, ἐξαναγκάστηκαν νά καταφύγουν στίς χῶρες τῆς Δυτικῆς Εὐρώπης, κυρίως στήν Γερμανία (Βερολίνο) καί στήν Γαλλία (Παρίσι), ἀλλά καί στήν Ἀμερική.
Στό σημεῖο αὐτό θά πρέπει νά διευκρινήσω ὅτι ὁ λόγος τῆς ἐξορίας τους βρίσκεται περισσότερο στό γεγονός ὅτι ἀπό τό 1917 ἀσκοῦσαν κριτική στό καθεστώς τῶν μπολσεβίκων γιά τήν ἀνελευθερία γιά τήν ὁποία ἤδη διεκρίνετο καί ὄχι μόνον στό γεγονός ὅτι δέν ἀποδέχονταν τήν φιλοσοφία τοῦ διαλεκτικοῦ ὑλισμοῦ. Ἄλλωστε οἱ ἴδιοι αὐτοί φιλόσοφοι διῆλθαν πρῶτα ἀπό τόν μαρξισμό, ἔπειτα ἀπό τόν ἰδεαλισμό καί ἐν τέλει διαμόρφωσαν ἕνα ἰδιαίτερο ρεῦμα πού καλεῖται συνήθως «θρησκευτική φιλοσοφία»[1], ἡ ὁποία, γιά τήν ἀκρίβεια, εἶχε θεμελιωθεῖ[2] στήν ρωσσική σκέψη πρίν ἀπό τήν ἐπανάσταση τοῦ 1917.  
Ἐν συνεχείᾳ θά γίνει ἀναφορά στούς κυριότερους Ρώσσους συγγραφεῖς τῆς Διασπορᾶς καί στά ἔργα τους, τά περισσότερα ἐκ τῶν ὁποίων παραμένουν ἀμετάφραστα στήν ἑλληνική[3]. 
Τήν πατρῶα γῆ ἀναγκάστηκε νά ἐγκαταλείψει τό 1992 ὁ καθηγητής τῆς φιλοσοφίας στό Πανεπιστήμιο τῆς Ἁγίας Πετρούπολης Νικόλαος Λόσσκυ (1870-1960), στό ἔργο τοῦ ὁποίου ἀναγνωρίζονται ἐπιρροές άπό τόν Λάϊμπνιτς (1646-1716) καί τόν Λότσε (1817-1881). Ἀπό τά πολλά ἔργα πού ἐξέδωσε στήν Δύση ὁ Λόσσκυ θά ἀναφερθοῦν τά ἑξῆς: «Ἡ ἐλευθερία τῆς βούλησης» (Παρίσι 1927), «Ἀξία καί εἶναι» (Παρίσι 1931), «Ὁ Ντοστογιέφσκι καί ἡ χριστιανική κοσμοαντίληψή του» (Νέα Ὑόρκη 1953). Ἡ σημαντική «Ἱστορία τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας» τοῦ Ν. Λόσσκυ ἔχει μεταφραστεῖ στήν γαλλική (Παρίσι 1954) καί στήν ἀγγλική (Νέα Ὑόρκη 1951). 
Στήν Γαλλία, καί συγκεκριμένα στό «Ἰνστιτοῦτο Ὀρθόδοξης Θοελογίας τοῦ Ἁγίου Σεργίου», δίδαξε Ὀρθόδοξη Δογματική ὁ σπουδαῖος θεολόγος καί φιλόσοφος Σέργιος Μπουλγκάκωφ (1871-1944), ὁ ὁποῖος πρίν ἀπό τήν ἐπανάσταση τοῦ 1917 ἐθεωρεῖτο ἕνας ἀπό τούς καλύτερους ἑρμηνευτές τῆς μαρξικῆς θεωρίας. Ὁ Μπουλγκάκωφ ἐξέδωσε μετεπαναστατικά πλῆθος βιβλίων τά ὁποῖα τόν χῶρο τῆς θεολογίας («Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία», τρεῖς τριλογίες δογματικῶν ἔργων, «Ἡ Σοφία τοῦ Θεοῦ» κ.ἄ.), ἀλλά καί στόν χῶρο τῆς φιλοσοφίας («Ἡ τραγωδία τῆς φιλοσοφίας» (Ντάρμσταντ 1927), «Ἡ φιλοσοφία τοῦ ὀνόματος» (Παρίσι 1991). Προσφάτως ἐξεδόθησαν συγκεντρωμένες σ’ ἕναν τόμο[4] οἱ αὐτοβιογραφικές σημειώσεις τοῦ Σ. Μπουλγκάκωφ.
Ἀπό τούς ἐπιφανεῖς ἐκπροσώπους τῆς ρωσσικῆς Διασπορᾶς καί σημαντικός φιλόσοφος εἶναι ὁ πολύ γνωστός, καί στό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό, Νικόλαος Μπερντιάγιεφ (1874-1948). Μετά τό 1922 ἔζησε ἀρχικά στήν Γερμανία καί ἐν συνεχείᾳ στήν Γαλλία. Στά χρόνια τῆς ἐξορίας ὁ Μπερντιάγιεφ ἐξέδωσε, καί αὐτός, πλῆθος ἔργων μεταξύ τῶν ὁποίων μπορεῖ νά ἀναφερθοῦν τά ἑξῆς: «Κωνσταντῖνος Λεόντιεφ» (Παρίσι 1926), «Χριστιανισμός καί ἀντισιμιτισμός» (Παρίσι 1938)[5], «Ἡ ρωσική Ἰδέα» (Παρίσι 1946), «Τό νόημα τῆς ἱστορίας» (Παρίσι 1949), «Δοκίμιο πνευματικῆς αὐτοβιογραφίας» (Παρίσι 1958).  
Τόν δρόμο γιά τό Παρίσι, ὅπου ἐργάστηκε στό ρωσσικό τμῆμα τῶν ἐκδόσεων Ymca Press, ἀκολούθησε καί ὁ Μπόρις Βιτσεσλάτσεφ (1879-1954)[6], καθηγητής τῆς φιλοσοφίας τοῦ δικαίου στό Πανεπιστήμιο τῆς Μόσχας. Δίδαξε Ἠθική Θεολογία στό «Ἰνστιτοῦτο Ὀρθόδοξης Θεολογίας τοῦ Ἁγίου Σεργίου» στό Παρίσι. Στά χρόνια τῆς ἐξορίας ἐξέδωσε τά ἔργα «Ἡ καρδία τοῦ ἀνθρώπου στόν χριστιανικό καί ἰνδουιστικό μυστικισμό» (Παρίσι 1929) καί «Ἡ ἠθική τοῦ μεταμορφωθέντος Ἔρωτος» (Παρίσι 1932).  
Λιγότερο γνωστός ἀπό τούς ἀναφερθέντες, σχεδόν καθόλου μεταφρασμένος στήν ἑλληνική[7], ἀλλά ἐξίσου σημαντικός φιλόσοφος εἶναι ὁ Σεμυόν Φράνκ (1877-1950), καθηγητής φιλοσοφίας στό πανεπιστήμιο τῆς Μόσχας καί τοῦ Σαράτοφ, πού ἐξορίστηκε, καί αὐτός, τό 1922. Στά δύσκολα χρόνια τῆς ἐξορίας ὁ Φράνκ ἐξέδωσε τά ἔργα «Τό νόημα τῆς ζωῆς (Παρίσι 1926), «Ἡ ρωσσική κοσμοαντίληψη» (Βερολίνο 1926), «Τά πνευματικά θεμέλια τῆς κοινωνίας» (Παρίσι 1930), «Περί τοῦ Ἀκαταλήπτου» (Παρίσι 1939), «Ὁ Θεός μεθ’ ἡμῶν» (Λονδίνο 1946), ἐνῶ μετά τόν θάνατό του ἐξεδόθη τό ἔργο του «Πραγματικότητα καί ἄνθρωπος» (Παρίσι 1956).
Ἐπίσης σχεδόν ἄγνωστος στό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό[8] εἶναι ὁ Ἰβάν Ἰλίν (1882-1954), καθηγητής τῆς φιλοσοφίας τοῦ δικαίου στό πανεπιστήμιο τῆς Μόσχας, ὁ ὁποῖος ἐξορίστηκε τό 1922. Δίδαξε στό Βερολίνο στήν «Ἀκαδημία Θρησκευτικῆς Φιλοσοφίας» πού τότε διηύθυνε ὁ Μπερντιάγιεφ. Στήν Δύση ἐξέδωσε, μεταξύ ἄλλων, τά ἑξῆς: «Τό πρόβλημα τῆς σύγχρονης ἀντίληψης περί τοῦ δικαίου» (Βερολίνο 1923), «Τό θρησκευτικό περιεχόμενο τῆς φιλοσοφίας» (Παρίσι 1925), «Θεμελιώδη χαρακτηριστικά τῆς τέχνης» (Ρίγα 1937), «Τά ἀξιώματα τῆς θρησκευτικῆς ἐμπειρίας» (Παρίσι 1952).  Γνεικότερα ὁ Ἴλιν θεωρεῖται ὡς ἐκπρόσωπος τοῦ «ρωσσικοῦ νεοεγελιανισμοῦ».
Πρίν ἀπό τό 1917 ὁ Βασίλειος Ζενκόφσκυ (1891-1962) ἦταν καθηγητής φιλοσοφίας στό πανεπιστήμιο τοῦ Κιέβου, ἐνῶ μετά τήν ἐξορία του δίδαξε φιλοσοφία στό Παρίσι. Πολυγραφώτατος ὁ Ζενκόφσκυ ἐξέδωσε μεταξύ ἄλλων τά ἑξῆς: «Οἱ Ρῶσσοι διανοητές καί ἡ Εὐρώπη», (Παρίσι 31955), «Τό πρόβλημα τῆς ἐκπαίδευσης ὑπό τό φῶς τῆς χριστιανικῆς ἀνθρωπολογίας» (Παρίσι 1934), «Ἱστορία τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας» (Παρίσι, 21989), ἕνα ἰδιαιτέρως σημαντικό ἔργο πού ἔχει μεταφραστεῖ στήν σερβική, τήν γαλλική καί τήν γαλλική. 
Ὁ Λέων Ζάντερ (1893-1964) ἦταν καθηγητής τῆς φιλοσοφίας στό πανεπιστήμιο τῆς Πέρμ  καί τοῦ Βλαντιβοστόκ. Καί ὁ Ζάντερ βρέθηκε ἐξόριστος στό Παρίσι, ὅπου ἐξέδωσε δύο ἀπό τά σημαντικότερα ἔργα του: «Ντοστογιέφσκι. Τό πρόβλημα τοῦ καλοῦ» (1946) καί «Ἡ κοσμοαντίληψη τοῦ Σ. Μπουλγκάκωφ» (τόμοι 2, Παρίσι 1948). Ἐλάχιστα δοκίμια τοῦ Ζάντερ εἶχαν μεταφραστεῖ παλαιότερα στήν ἑλληνική.
Ὁ οἰκονομολόγος Πιότρ Στροῦβε (1870-1944), ἀπό τούς ἐκπροσώπους τοῦ λεγόμενου «νομίμου μαρξισμοῦ»[9] προεπαναστικά, ἐξορίστηκε καί αὐτός στήν Δύση. Τό 1952 ἐξεδόθη τό ἔργο του Κοινωνική καί οἰκονομική ἱστορία τῆς Ρωσσίας. Τό σύνολο σχεδόν τοῦ ἔργου τοῦ Στροῦβε μεταφράστηκε στήν ἀγγλική στήν δεκαετία τοῦ 1970. 
Στήν ρωσσική Διασπορά ἀνήκουν καί ὁρισμένοι διανοητές οἱ ὁποῖοι εἶχαν φύγει γιά διαφόρους λόγους ἀπό τήν Ρωσσία λίγια χρόνια πρίν ἀπό τήν ἀπέλαση τῶν ἀναφερθέντων φιλοσόφων. Οἰ διανοητές αὐτοί ἔζησαν στήν Δύση, ἄφησαν πλούσιο συγγραφικό ἔργο, καί βεβαίως δέν ἐπέστρεψαν ποτέ στήν πατρῶα γῆ.
Ἐδῶ θά ἀναφερθεῖ πρῶτα ὁ θεολόγος Α. Καρτάσωφ (1875-1960), ὁ ὁποῖος εἶχε συληφθεῖ ἀπό τούς μπολσεβίκους τό 1917 καί τελικά ἐγκατέλειψε τήν Ρωσσία τό 1918. Ἐγκαταστάθηκε στό Παρίσι, ὅπου ἀπό τό 1925 δίδαξε Ἐκκλησιαστική Ἱστορία καί Παλαιά Διαθήκη στό «Ἰνστιτοῦτο Ὀρθόδοξης Θεολογίας τοῦ Ἁγίου Σεργίου».  Μεταξύ τῶν ἔργων πού ἐξέδωσε ὁ Καρτάσωφ σημειώνω τά ἑξῆς: «Ἡ βιβλική κριτική τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης» (Παρίσι 1947), «Ἡ ἀναγέννηση τῆς Ἁγίας Ρωσσίας» (Παρίσι 1956) καί τό περίφημο «Ἱστορία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσσίας» (τ. 2, Παρίσι 1959). Ἐξ ὅσων γνωρίζω, δέν ἔχει μεταφραστεῖ στήν ἑλληνική κανένα ἔργο τοῦ σπουδαίου ἱστορικοῦ.
Πολύ γνωστός στό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό εἶναι ὁ Γεώργιος Φλωρόφσκυ (1893-1979) ὁ ὁποῖος δίδαξε διαδοχικά Φιλοσοφία τοῦ Δικαίου στήν Πράγα, Πατρολογία στό Παρίσι καί Ἱστορία τῆς Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας στό Χάρβαρντ. Ἔργο-σταθμός τοῦ Φλωρόφσκυ εἶναι τό «Οἱ δρόμοι τῆς ρωσσικῆς θεολογίας» (Παρίσι 1937), τό ὁποῖο ἔχει μεταφραστεῖ πλήρως, παλαιότερα στήν ἀγγλική, προσφάτως στήν γαλλική, καί ἐν μέρει στήν ἑλληνική. Πολλά ἀπό τά θεολογικά, ὄχι ὅμως τά φιλοσοφικά, ἔργα τοῦ Γ. Φλωρόφσκυ ἔχουν μεταφραστεῖ στήν ἑλληνικά.  
Ἕνας ἄλλος, ἐπίσης σπουδαῖος καί μέ πρωτοποριακή σκέψη γιά τήν ἐποχή του, ἄγνωστος γενικά στό ἑλληνικό κοινό εἶναι ὁ θεολόγος, καθηγητής στό «Ἰνστιτοῦτο Ὀρθόδοξης Θεολογίας τοῦ Ἁγίου Σεργίου», εἶναι ὁ Νικόλαος Ἀφανάσιεφ (1893-1966). Μεταξύ τῶν πολλῶν πραγματειῶν του θά σημειωθεῖ ἡ περίφημη διατριβή του «Ἡ Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» (πλήρης ρωσσ. ἔκδ. Παρίσι 1971, γαλλ. μετ. Παρίσι 1975, ἐπανέκδ. 2012)[10].
Στήν ρωσσική Διασπορά θά καταγραφεῖ καί ἡ περίπτωση τοῦ γνωστοῦ συγγραφέως καί λογοτέχνη Ντμ. Μερεζκόφσκυ (1865-1941), ὁ ὁποῖος ἀνήκει γενικότερα στόν χῶρο τοῦ «ρωσσικοῦ συμβολισμοῦ»[11]. Ἔζησε στό Παρίσι, ὅπου καί πέθανε, ἀφήνοντας ἕνα πλούσιο συγγραφικό ἔργο.
Τέλος, θά πρέπει νά ἀναφέρω καί τόν διανοητή Λέοντα Σεστώφ (1866-1938), ὁ ὁποῖος πῆρε τόν δρόμο τῆς ἐξορίας κατά τό 1920 καί βέβαια γιά τό Παρίσι. Γιά τόν ἀσχολούμενο μέ τίς ἐπαναστατικές ὀργανώσεις στήν τσαρική Ρωσσία ἔχει ἐνδιαφέρον τό γεγονός ὅτι ἡ Σεστώφ συνδέθηκε στά νιάτα του μέ τήν ὀργάνωση «Ναρόντναγια Βόλια» («Λαϊκή Βούληση»)[12]. Ὁ Σεστώφ συνέγραψε πολλές ἐνδιαφέρουσες φιλοσοφικές πραγματεῖες, προεπαναστατικά ἀλλά καί μετεπαναστατικά: Τό καλό στόν Τολστόϊ καί τόν Νίτσε (1899), Ἡ φιλοσοφία τῆς τραγωδίας. Ντοστογιέφσκι καί Νίτσε (1903), Ὁ Κίρκεγκωρ καί ἡ ὑπαρξιακή φιλοσοφία (1933).
Ἀφοῦ δόθηκε μία ἁδρομερής εἰκόνα τῆς φιλοσοφικῆς παραγωγῆς τῶν κυριοτέρων, καί μᾶλλον τῶν πιό γνωστῶν στήν Δύση, Ρώσσων διανοητῶν τῆς Διασπορᾶς, θά προχωρήσω σέ ὁρισμένες παρατηρήσεις πού ἀφοροῦν τά χαρακτηριστικά τῶν ἔργων τους.
Κατ’ ἀρχάς, θά σημειώσω ὅτι οἱ Ρῶσσοι φιλόσοφοι τῆς Διασπορᾶς δέν ἐνδιαφέρονταν νά οἰκοδομήσουν φιλοσοφικά συστήματα ὑπό τήν αὐστηρή ἔννοια τοῦ ὅρου. Τά ἔργα τους ἦσαν περισσότερο μία ἔκφραση τῆς ἱστορικῆς καί κριτικῆς σκέψης τους. Οἱ περισσότεροι τῶν ἀναφερθέντων διανοητῶν ἀνήκουν γενικά στόν χῶρο τῆς θρησκευτικῆς φιλοσοφίας.
Ἀλλά πέραν αὐτοῦ, ἀπό τήν σύντομη, ἄν καί ὄχι ἐξαντλητική, ὡς ἄνω καταγραφή καθίσταται φανερός ὁ πλοῦτος τῶν φιλοσοφικῶν θεμάτων ἀπό τίς περιοχές τῆς γνωσιολογίας, τῆς κοσμολογίας, τῆς ἠθικῆς φιλοσοφίας, τῆς φιλοσοφίας τῆς θρησκείας, ἀκόμη καί τῆς φιλοσοφίας τῆς γλώσσας, μέ τά ὁποῖα ἀσχολήθηκαν οἱ Ρῶσσοι διανοητές τῆς Διασπορᾶς. Ἀντιθέτως πρός τήν ὁμολογουμένως πλούσια καί πρωτότυπη παραγωγή τῶν Ρώσσων τῆς Διασπορᾶς, ὁ Κ. Παπαϊωάννου θά καταγράψει τήν θλιβερή διαπίστωση ὅτι «ἐπί πολλά χρόνια δέν εἴδαμε νἀ δημοσιεύεται ἐδῶ [στήν ΕΣΣΔ] καμία ἐργασία κάπως σημαντική στόν τομέα τῆς οἰκονομίας, τῆς φιλοσοφίας καί τῆς ἱστορίας»[13]. 
Σέ μία γενικότερη ἀποτίμηση, θά τονίσω ὅτι οἱ Ρῶσσοι διανοητές τῆς Διασπορᾶς κόμισαν τίς προτάσεις τους στήν Δύση, καί μάλιστα ἀπέναντι στό μηδενιστικό πνεῦμα πού καλλιεργήθηκε ἔντονα ἐκεῖ, ὕστερα ἀπό τίς ὀλέθριες συνέπειες τοῦ β΄ παγκοσμίου πολέμου. Εἶναι γεγονός ὅτι τόσο ὁ ρωμαιοκαθολικός ὅσο καί ὁ προτεσταντικός κόσμος τῆς Δύσεως προσέγγισε μέ ἐποικοδομητική κριτική τίς θέσεις τῶν Ρώσσων διανοητῶν. Μέχρι σήμερα στόν δυτικό κόσμο τά ἔργα τῶν Ρώσσων διανοητῶν τῆς Διασπορᾶς ἐπανεκδίδονται, μεταφράζονται καί σχολιάζονται, γεγονός πού δείχνει ὅτι τό ἐνδιαφέρον τῆς Δύσης γι’ αὐτούς παραμένει ἀμείωτο. 

  (Ἐπεξεργασμένη μορφή τῆς ὁμιλίας τοῦ γράφοντος στήν ἐκδήλωση μέ θέμα «Ρωσική Διασπορά: ἀπό τό μαρτύριο στή μαρτυρία» πού ὀργάνωσαν τό Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» καί ὁ πολυχῶρος «Αἴτιον» στίς 12.4.2016) 


[1] Βασικό εἶναι τό ἔργο τοῦ Ν. Zernov, The Russian Religious Rennaisance oh the Twentieth Century, Londres, 1963. Καί προσφάτως βλ. Τ. Obolevitch, La philosοphie religieuse russe, trad. M. Gawpon-Zaborska, Les Éditions du Cerf, Paris, 2014.  
[2] Βλ. Νικ. Μπερντιάγιεφ, «Ὁ θρησκευτικός χαρακτήρας τῆς ρωσικῆς φιλοσοφίας», μετ. Δημ. Μπαλτᾶς, Φρέαρ, τ. 11, 2015, σσ. 290-298.
[3] Δημ. Μπαλτᾶς, «Ἑλληνικές μεταφράσεις ἔργων τῶν Ρώσσων φιλοσόφων τῆς Διασπορᾶς. Καταγραφή καί ἐπισημάνσεις» (ἀνακοίνωση τοῦ γράφοντος στήν Ἡμερίδα «Ἑκατό χρόνια ἀπό τήν ἔναρξη τοῦ Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ἡ ρωσική Διασπορά στόν ἑλλαδικό χῶρο καί στά Βαλκάνια», 20.6.2014).
 [4] Père Serge Boulgakov, Ma vie dans lOrthodoxie. Notes autobiographiques, trad. I.Rovere-Sova, M. Rovere-Tsivikis, Édidions des Syrtes, Genève 2015, σελ. 253.   
[5] Ν. Μπερντιάγιεφ, «Χριστιανισμός καί ἀντισιμιτισμός», μετ.-σημ. Δημ. Μπαλτᾶς, Σύναξη 132, 2014, σσ. 77-94. 
[6] Γιά τόν Ρῶσσο διανοητή καί τό ἔργο του βλ. N. Losski, Histoire de la philosophie russe, Payot, Paris, 1954, σσ. 404-406. 
[7] Βλ. Δημ. Μπαλτᾶς, Τομές στήν ρωσσική σκέψη, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2009, σσ. 51-85.
[8] Βλ. Δημ. Μπαλτᾶς, Τομές στήν ρωσσική σκέψη, ὅπ.π., σσ. 87-122.  
[9] Γιά τόν «νόμιμο μαρξισμό» καί τόν Π. Στροῦβε βλ. Δημ. Μπαλτᾶς, Σταθμοί τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2007, σσ. 61-64.  
[10]  Ὁ γράφων ἑτοιμάζει τήν μετάφραση τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ ἔργου στήν ἑλληνική.  
[11] Γιά τόν Μερεζκόφσκυ βλ. Δημ. Μπαλτᾶς, Σταθμοί τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας, ὅπ.π., σσ. 100-102.  
[12]  Βλ. Ramona Fotiade, «Avant-propos» στόν τόμο Léon Chestov, Qu’ est-ce que le bolchevisme, Le bruit du temps, Paris 2015, σ. 21, σημ. 16.  
[13] Κ. Παπαϊωάννου, Ἡ ψυχρή ἰδεολογία, μετ. Μπ. Λυκούδης, Ὕψιλον, Ἀθήνα 1986,  σ. 76.   

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου