Κυριακή, 14 Φεβρουαρίου 2016







Δημήτρης Μπαλτᾶς


Οἱ ἑλληνικές μεταφράσεις ἔργων τῶν Ρώσσων φιλοσόφων τῆς Διασπορᾶς. Καταγραφή καί ἐπισημάνσεις

                                                                                  
Ἐνῶ τά ἔργα τῶν Ρώσσων λογοτεχνῶν τοῦ 19ου αἰ καί τοῦ 20οῦ αἰ. ἔχουν στήν πλειονότητά τους μεταφρασθεῖ στήν ἑλληνική καί μάλιστα οἱ μεταφράσεις αὐτές ἤδη ἔχουν τύχει συστηματικῆς καταγραφῆς[1], τά ἔργα τῶν Ρώσσων φιλοσόφων κυρίως τοῦ 19ου αἰ., ἀλλά καί τῆς ρωσσικῆς Διασπορᾶς κατά τόν 20ό αἰ., παραμένουν ἐν πολλοῖς ἄγνωστα στό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό. Ἀντιθέτως, ἡ μεταφραστική ἐργασία πού ἀφορᾶ τά ἔργα τῶν Ρώσσων φιλοσόφων τῆς Διασπορᾶς στίς χῶρες τῆς δυτικῆς Εὐρώπης καί τῆς Ἀμερικῆς, εἶναι ἐντυπωσιακή.
Ἡ παροῦσα μελέτη ἀφορᾶ ἀκριβῶς στήν καταγραφή τῶν μεταφρασθέντων στήν ἑλληνική ἔργων, βιβλίων καί ἄρθρων, τῶν Ρώσσων φιλοσόφων τῆς Διασπορᾶς.

Οἱ Ρῶσσοι διανοούμενοι καί συγγραφεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐξορίσθηκαν τό 1922 ὑπό τοῦ σοβιετικοῦ καθεστῶτος, κινήθηκαν πρός τίς χῶρες τῆς δυτικῆς Εὐρώπης, τήν Τσεχία, τήν Γερμανία, τήν Γαλλία καί τήν Ἀγγλία καί ἀργότερα πρός τήν Ἀμερική. Αὐτό ὀφείλεται σέ λόγους προσωπικούς, πρακτικούς ἀλλά καί κοινωνικούς. Προτίμησαν, δηλαδή, χῶρες μέ τίς ὁποῖες ὑπῆρχε κατά παράδοση ἐπικοινωνία, τῶν ὁποίων τήν γλῶσσα ἐγνώριζαν, ἀλλά καί χῶρες ὅπου γενικῶς ὑπῆρχε μία φιλελεύθερη καί δημοκρατική ἀτμόσφαιρα, ὥστε νά μποροῦν νά διατυπώνουν τίς ἀπόψεις τους. Ὀρθῶς παρέχεται ἡ διευκρίνηση ὅτι «ἡ διάθεση τῶν Ρώσσων (ἐνν. τῆς Διασπορᾶς) πρός τήν Δύση ἦταν διαφορετική ἀπό αὐτή τῶν Ρώσσων πού ἐπισκέπτονταν τήν Εὐρώπη πρίν ἀπό τήν Ἐπανάσταση. Τοῦτοι οἱ τελευταῖοι θαύμαζαν τή Δύση καί ἔβρισκαν ὅτι ἐκεῖ πραγματοποιοῦνται τά κοινωνικά καί πολιτικά ἰδεώδη τους. Αὐτή τή φορά ὅμως δέν εἶχαν πιά τίς ἴδιες αὐταπάτες- δέν εἶχαν καμμιά πρόθεση νά μείνουν στό ἐξωτερικό. Ἀναγκάστηκαν νά ἐγκαταλείψουν τή χώρα τους καί ἔμειναν πεισματικά προσκολλημένοι στούς παραδοσιακούς τρόπους τῆς ἐθνικῆς ζωῆς»[2]. Σέ κάθε περίπτωση, οἱ Ρῶσσοι φιλόσοφοι τῆς Διασπορᾶς δέν ἦλθαν στήν Ἑλλάδα τῆς δεκαετίας τοῦ 1920 καί τοῦ 1930, ἡ ὁποία χαρακτηριζόταν ἀπό τήν γνωστή πολιτική ἀστάθεια καί τά πολλαπλά οκονομικά προβλήματα.
Στό σημεο ατό εναι σκόπιμο νά γίνει ναφορά στήν περίπτωση το Α΄ Διεθνος Θεολογικο Συνεδρίου στήν θήνα (29.11- 6-12.1936). Στό Συνέδριο αὐτό συμμετεχαν μέ νακοινώσεις καί παρεμβάσεις τους πιφανες διανοούμενοι τς ρωσσικς Διασπορς, πως Σέργιος Μπουλγκάκωφ (1871-1944), Βασίλειος Ζενκόφσκυ (1881-1962) καί Γεώργιος Φλωρόφσκυ (1893-1979)[3].
Παρά τήν παρουσία ρισμένων κ τν Ρώσσων διανοουμένων στήν λλάδα στό Συνέδριο το 1936, εναι ξισημείωτο τι να μέρος το πλούτου τν βιβλίων καί τν ρθρων τν ναφερθέντων συγγραφέων, πως καί λλων, τς ρωσσικς Διασπορς[4], δέν θά ποκαλυφθε στό λληνικό ναγνωστικό κοινό πρίν πό τό 1950. ς δομε τά πράγματα ναλυτικότερα.


Α΄.


πρτος τν Ρώσσων τς Διασπορς πού μεταφράσθηκε στήν λληνική εναι Ντμίτρι Μερεζκόφσκυ[5]. Συγκεκριμένα, μεταφράζεται, κατά τό 1915[6], τό ργο του θάνατος τν θεν στορία το ουλιανο το παραβάτου, τό ποο χει πανεκδοθε στήν δεκαετία το 1990.
Πολύ ργότερα, τό 1955, μεταφράζεται τό ργο το Μερεζκόφσκυ Leonardo Da Vinci, τό ποο μάλιστα χει προσφάτως πανεκδοθε[7]. Νά σημειωθε τι τά ναφερθέντα ργα, μαζί μέ το ργο Μέγας Πέτρος και λέξιος πού δεν χει κόμη μεταφρασθε, νήκουν στήν τριλογία Χριστός καί ντίχριστος (1895-1904).
ργότερα, θά δημοσιευθον καί λλα τρία ργα το Μερεζκόφσκυ, να γιά τό προφητικό στοιχεο στόν Ντοστογιέφσκι[8], να γιά τόν ησο[9] καί, τέλος, τό βιβλίο γένεση τν θεν. Τουταγχαμών στήν Κρήτη[10].

δεύτερος καί πλέον μεταφρασμένος στήν λληνική πό τούς φιλοσόφους τς ρωσσικς Διασπορς εναι Νικόλαος Μπερντιάγιεφ[11].
Στίς ρχές τς δεκαετίας το ’50 μεταφράζονται πό το τότε μητροπολίτη Σάμου Ερηναίου τά ργα το Μπερντιάγιεφ Περί το προορισμο το νθρώπου. Δοκίμιον παραδόξου ηθικής[12] καί τό Πνεμα καί λευθερία[13], τά ποα μπορε να θεωρηθε τι νήκουν στήν λεγόμενη «θρησκευτική φιλοσοφία»[14]. Παρενθετικά θα σημειωθε τι διος Μπερντιάγιεφ, σέ πιστολή του[15] πρός τόν μεταφραστή, παραιτεται τν δικαιωμάτων τν κδόσεων, ναγνωρίζοντας τίς δύσκολες κδοτικές συνθκες στήν λλάδα τς δεκαετίας το 1950.
Πιθανώτατα, κατά τήν δια δεκαετία, τήν πόμενη, μεταφράζονται σ’ να ατοτελές τομίδιο, μλλον δυσεύρετο σήμερα, τά πρτα πέντε κεφάλαια το ργου το ργου «Πνεμα το Ντοστογιέφσκι»[16]. Πλρες τό ργο το Μπερντιάγιεφ θά παρουσιασθε μεταφρασμένο μερικά χρόνια ργότερα[17]. Παρενθετικά θά σημειώσω τι δέν εναι σύνηθες νά πάρχουν στήν λληνική δύο μεταφράσεις το διου ργου κάποιου διανοουμένου τς ρωσσικς Διασπορς. ντιθέτως, πολλά ργα τς ρωσσικς λογοτεχνίας το 19ου α. χουν παρουσιασθε σέ πολλές μεταφράσεις στήν λληνική σέ λην τήν διάρκεια το 20ο α. καί σέ πολλές περιπτώσεις μέ λάχιστες διαφορές.
ργότερα, πρός τό τέλος τς δεκαετίας το 1960, θά παρουσιασθον μεταφρασμένα τά ργα το Μπερντιάγιεφ λήθεια καί ποκάλυψη[18] καί Πνεμα καί πραγματικότητα[19] .
Στίς ρχές τς δεκαετίας το 1970 θά δον τό φς τς δημοσιότητος λλα δύο ργα το Μπερντιάγιεφ. Συγκεκριμένα. Τό 1971 κδίδεται  Τό Βασίλειο το Πνεύματος καί το Βασίλειο το Καίσαρος[20]. κοτε θά δημοσιευθον μεταφράσεις πολλν ργων το Ρώσσου φιλοσόφου[21]. Ἀπό τήν συνεχῆ μεταφραστική ἐργασία καί τίς ἐπανεκδόσεις τῶν μεταφρασθέντων ἔργων του μπορεῖ νά θεωρηθεῖ ὅτι ὁ Μπερντιάγιεφ νθουσίασε τό λληνικό ναγνωστικό τόσο γιά τό φος, σο καί κυρίως γιά τό περιεχόμενο το λόγου του, πως εχε κατακτήσει νωρίτερα καί τήν δυτική Ερώπη[22]. Κρίνεται σκόπιμο νά σημειωθε τι στήν λλάδα γινε γνωστός Μπερντιάγιεφ τς ξορίας καί χι τς Ρωσσίας, φο μέχρι σήμερα, ξ σων γνωρίζω, δέν χει μεταφρασθε κανένα ργο το Μπερντιάγιεφ κδοθέν πρίν πό τό 1923. ξαίρεση ποτελε τό δοκίμιο μέ τίτλο «Οι δαίμονες τς ρωσικς πανάστασης»[23] τό ποο γράφη κατά τήν ποχή τς πανάστασης το 1917.
τρίτη ξιοσημείωτη περίπτωση Ρώσσου φιλοσόφου καί θεολόγου πού τυχε μεγάλης μεταφραστικς ποδοχς στήν λλάδα εναι Γεώργιος Φλωρόφσκυ[24].
ν καί Φλωρόφσκυ ταν γνωστός στήν λλάδα πό τήν συμμετοχή του στό Α΄ Συνέδριο γιά τήν ρθόδοξη Θεολογία (1936)[25], τό πρτο δικό του κείμενο, μεταφρασμένο στήν λληνική μέ τίτλο « πορεία τς ρωσσικς θεολογίας», θά περιληφθε στόν τόμο Θεολογία, λήθεια καί ζωή[26]  τσι δέν εναι κριβές τι τό πρτο κείμενο το Φλωρόφσκυ στήν λληνική ταν τό δοκίμιο «Το σμα το Ζντος Χριστο» (1972)[27], πως ναφέρεται στόν πρόλογο τς νεοελληνικς μεταφράσεως το ργου πού κπόνησε διος μεταφραστής κατά τό 1999[28]. κτοτε καί πί ρκετά χρόνια θά συντελεσθε μία ντυπωσιακή μεταφραστική παραγωγή στήν λλάδα τν ργων το Φλωρόφσκυ μέ πολλές πανεκδόσεις[29].
πίσης Φλωρόφσκυ εχε συμμετάσχει μέ τό κείμενο πιγραφόμενο «Cur deus homo? Τhe motive for the Incarnation» στόν τόμο Εχαριστήριον. Τιμητικός Τόμος μίλκα λιβιζάτου[30]. Τό κείμενο ατό μεταφράστηκε πολύ ργότερα στήν λληνική[31].
Πάντως, θά πρέπει νά σημειωθε τι τό κλασσικό ργο το Φλωρόφσκυ Ο δρόμοι τς ρωσσικής θεολογίας (1937, ρωσσ.) παραμένει κατά τό μισυ μεταφρασμένο στήν λληνική[32]. πίσης δέν χουν κόμη μεταφρασθε στήν λληνική τά φιλοσοφικά δοκίμια το Φλωρόφσκυ[33], τά ποα δείχνουν τήν μεγάλη φιλοσοφική του παιδεία.
Μία λλη περίπτωση Ρώσσου φιλοσόφου τς Διασπορς το ποίου ρκετά κείμενα, ν καί σως χι τά σπουδαιότερα, χουν μεταφρασθε στήν λληνική, παλαιότερα λλά καί κυρίως τά τελευταα χρόνια, εναι Λέων Σεστώφ[34]. Συγκεκριμένα, χουν μεταφρασθε τά ργα  του Νύχτα τς Γεσθημανς[35], θναι καί ερουσαλήμ[36], πιστήμη καί λεύθερη ρευνα[37], Στούς ντίποδες το ρθολογισμο[38], ν προσφάτως χουν παρουσιασθε δύο τόμοι μέ ρθρα το Σεστώφ πού φορον τον Τολστόϊ και τόν Ντοστογιέφσκι [39]. 
Δέν μπορε νά παραλειφθε πό τήν παροσα καταγραφή περίπτωση το Βλαδίμηρου Λόσσκυ[40], ποος ρχικς εδικεύτηκε στήν στορία τς Μεσαιωνικς Φιλοσοφίας, λλά ργότερα σχολήθηκε μέ τήν Πατερική Θεολογία. πό τά θεμελιώδη ργα του θά ναφερθε δ Μυστική Θεολογία τς νατολικς κκλησίας, πού πρωτοεκδόθηκε στήν γαλλική τό 1944, λλά στήν λληνική μεταφράστηκε εκοσι χρόνια ργότερα[41]. Στήν λληνική μεταφράστηκαν πίσης τά ργα το Βλαδίμηρου Λόσσκυ θέα το θεο[42], Κατ’ εκόνα καί καθ’ μοίωσιν Θεο[43] καί τό εἰσαγωγικό δοκίμιο μέ τίτλο Ὀρθόδοξη Θεολογία[44].  
πό τήν καταγραφή τν μεταφρασμένων στήν λληνική ργων τν Ρώσσων φιλοσόφων τς Διασπορς φαίνεται τι γιναν ρισμένες ξιόλογες μεταφραστικές προσπάθειες, λλά πολύ περιορισμένες τόσο πό τήν ποψη τν συγγραφέων, σο καί πό τήν ποψη τς θεματολογίας.
χει νδιαφέρον νά προστεθε τι γιά τίς μεταφράσεις λων σχεδόν τν μεταφρασμένων στήν λληνική ργων τν φιλοσόφων τς ρωσσικς Διασπορς στά ποα ναφέρθηκα, ο μεταφραστές εχαν π’ ψιν τους τίς ντίστοιχες γαλλικές καί γγλικές μεταφράσεις καί χι τό ρωσσικό πρωτότυπο κείμενο. ντιθέτως, γιά τίς μεταφράσεις τν μεγάλων Ρώσσων λογοτεχνν το 19ου α. (το Ντοστογιέφσκι, το Τολστόι, το Τουργκένιεφ κ.ἄ.) οἱ ποες δημοσιεύθηκαν κατά τήν ντίστοιχη περίοδο το 20ο α., ο λληνες μεταφραστές εχαν π’ ψιν τους ς τό πλεστον τό ρωσσικό πρωτότυπο[45]. 



Β΄.


κτός πό τίς ναφερθεσες μεταφραστικές προσπάθειες συγκεκριμένων βιβλίων, θά πρέπει νά προστεθε τι κυρίως πό τό 1960 καί μέχρι σήμερα χουν μεταφρασθε ποσπασματικά κείμενα πό συγκεκριμένα ργα καί πλήρη ρθρα Ρώσσων φιλοσόφων τς Διασπορς πού χουν κατά καιρούς περιληφθε σέ συλλογικούς τόμους καί περιοδικά, τά σημαντικότερα πό τά ποα θά παρουσιάσω εθύς μέσως μέ κριτήρια χρονολογικά.
Στόν δυσεύρετο πιά τομίδιο με τίτλο Τρία δοκίμια περί ρθοδοξίας δημοσιεύθηκε το κείμενο του Λέοντος Ζάντερ[46] πιγραφόμενο «Διδασκαλία καί εσέβεια τς νατολικς κκλησίας»[47]. Λίγο ργότερα, στήν «Θρησκευτική καί θική γκυκλοπαιδεία»[48] θά περιληφθε τό ρθρο το Ζάντερ γιά τόν στορικό τς Ρωσσικς Φιλοσοφίας Βασίλειο Ζενκόφσκυ[49].
Στήν δεκαετία το 1960, στό περιοδικό Σύνορο παρουσιάστηκε σέ μετάφραση τό κείμενο το Σεργίου Μπουλγκάκωφ  μέ τίτλο «ρθοδοξία καί οκονομική ζωή»[50], τό ποο, γιά τήν κρίβεια, ποτελε να κεφάλαιο το ργου του ρθοδοξία τό ποο είχε πρωτοεκδοθε στήν γαλλική κατά το 1932.
Στό Χριστιανικό Συμπόσιο το 1967 καί το 1969 περιελήφθησαν μεταφρασμένα ρκετά κείμενα τν Ρώσσων της Διασπορς. Συγκεκριμένα, τά κείμενα το Ν. Μπερντιάγιεφ « ραιότητα»[51] καί «Τό κοινωνιολογικό καί μεταφυσικό πρόβλημα τς τεχνικς»[52], το Λέοντος Σεστώβ «Σωκράτης καί γιος Αγουστίνος»[53], το Βλαδίμηρου Λόσσκυ « θεολογική ννοια το νθρωπίνου προσώπου»[54], λλά καί το Γεωργίου Φλωρόφσκυ μέ τίτλο «Τό κοινωνικόν πρόβλημα ες τήν ρθόδοξον κκλησίαν»[55].
ργότερα, στήν δεκαετία το 1980, ξ φορμς τς πετείου τν κατό τν πό τόν θάνατο το Φ. Ντοστογιέφσκι παρουσιάστηκαν μεταφρασμένα δύο σχετικά κείμενα το Ζάντερ, τό πρτο πιγραφόμενο «Τό πρόβλημα το καλο στόν Ντοστογιέφσκι»[56] καί τό δεύτερο « νύμφη καί νυμφίος στόν Ντοστογιέφσκι»[57]. 
Στό περιοδικό ποπτεία παρουσιάστηκε μεταφρασμένο τό νδιαφέρον κείμενο το Φλωρόφσκυ μέ τίτλο «Ο μεταφυσικές προϋποθέσεις το οτοπισμο»[58], το ποο νάγεται στην ρχή τς καδημαϊκς του ζως.
Στήν δεκατία το ‘90 μεταφράζεται τό μοναδικό, ξ σων γνωρίζω, μέχρι σήμερα κείμενο το Νικολάου φανάσιεφ[59] ξουσία τς γάπης. Σχετικά μέ τό πρόβλημα το δικαίου καί τς χάριτος[60].
ναφερθείς στορικός τς Ρωσσικς Φιλοσοφίας Βασίλειος Ζενκόφσκυ εχε πίσης συμμετάσχει μέ τό κείμενο πιγραφόμενο «Une philosophie Chretienne est-elle Possible;» στόν τόμο Εχαριστήριον. Τιμητικός Τόμος μίλκα λιβιζάτου[61]. Τό κείμενο ατό μεταφράστηκε πολλές δεακετίες ργότερα στήν λληνική[62].
σον φορ τόν Σέργιο Μπουλγκάκωφ[63] ποος εχε πίσης συμμετάσχει στό Α΄ Συνέδριο γιά τήν ρθόδοξη Θεολογία τό 1936 στήν θήνα, καί το ποίου λα σχεδόν τά ργα χουν μεταφρασθε στίς ερωπαϊκές γλσσες, εναι χαρακτηριστικό τι κανένα βιβλίο του δέν χει μεταφρασθε μέχρι σήμερα στήν λληνική, κτός πό ρισμένα σύντομα λλά πάντως νδιαφέροντα δοκίμιά του[64].
Παρόμοια με τήν περίπτωση το Μπουλγκάκωφ εναι περίπτωση το οκονομολόγου Πιότρ Στροβε[65] το ποίου κανένα ργο δέν χει μεταφρασθε στήν λληνική κτός πό να πόσπασμα το «Προλόγου» πού εχε προτάξει στό ργο το Μπερντιάγιεφ ποκειμενισμός καί τομικισμός στην κοινωνική φιλοσοφία[66].  
Κατά τά τελευταα χρόνια μεταφράστηκαν στήν λληνική τό τελευταο κεφάλαιο[67] τς στορίας τς ρωσσικς φιλοσοφιας το Νικολάου Λόσσκυ[68] καί τά ρθρα δύο λλων, ν πολλος γνώστων, λλά σημαντικν κπροσώπων τς ρωσσικς Διασπορς, το Σεμιόν Φράνκ[69], πιγραφόμενο «Φιλοσοφία καί θρησκεία» καί το βάν λιν[70] μέ τίτλο «Φιλοσοφία καί ζωή»[71], τά ποα, καί τά δύο, εχαν περιληφθε, κατά τό 1923, στόν τόμο Προβλήματα πνευματικο πολιτισμο καί θρησκευτικς φιλοσοφίας[72].
σχάτως μεταφράστηκε στήν λληνική νδιαφέρουσα μιλία το Φλωρόφσκυ τήν ποία κφώνησε στίς 4.11.1948, στά γκαίνια το Θεολογικο Σεμιναρίου το γ. Βλαδιμήρου ατήν Νέα όρκη[73].
πό τήν καταγραφή τν μεταφρασμένων ρθρων τν Ρώσσων φιλοσόφων τς Διασπορς, εἶναι σαφές τι πρόκειται γιά κείμενα πού χουν χι μόνον θεολογικό λλά καί κοινωνιολογικό καί ερύτερα φιλοσοφικό νδιαφέρον. πωσδήποτε στήν περίπτωση τν ποσπασματικά μεταφρασμένων κειμένων στήν λληνική βασικό πρόβλημα παραμένει μέχρι σήμερα πηγή τς προελεύσεώς τους, ταν ατή δέν παρατίθεται στην δημοσίευση.


Συμπέρασμα


πό τήν προηγηθεσα παρουσίαση μπορε νά διαπιστώσει κανείς τι παρά τήν μεταφραστική ργασία πού χει συντελεσθε στήν λλάδα πό τό 1950 μέχρι σήμερα, εναι γεγονός τι τά περισσότερα, καί μάλιστα τά πιό σημαντικά, ργα τν Ρώσσων φιλοσόφων τς Διασπορς παραμένουν μετάφραστα στήν λληνική. Περιττό νά λεχθε τι καί ο μελέτες πάνω στήν ρωσσική σκέψη τν Ρώσσων τς Διασπορς στήν λληνική πιστημονική παραγωγή εναι λάχιστες.  ξ ατν τν λόγων, λληνας ναγνώστης πού χει σχετικές ναζητήσεις δέν μπορε κόμη νά σχηματίσει μία λοκληρωμένη εκόνα τς φιλοσοφικς σκέψεως τς ρωσσικς Διασπορς.


Conclusion


On the grounds of the foregoing presentation it can be ascertained that, regardless of the translation work that has been carried out in Greece since 1950, it is a fact that most of the works of the philosophers of the Russian Diaspora, and indeed the most important ones, remain untranslated into Greek. Needless to say, the studies concerning the russian thought of the Russian Diaspora are but to a minimum amount in the greek scientific production as well. Due to these reasons, the Greek reader who is in a relevant pursuit still cannot form a fully integrated view of the philosophical thought of the Russian Diaspora.



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ



Blane A., π. Γεώργιος Φλωρόφσκι. Ἡ ζωή καί τό ἔργο ἑνός μεγάλου θεολόγου, μετ. Ἑλένη Ταμαρέση-Παπαθανασίου, Ἐν πλῷ, Ἀθήνα, 2010
Evdokimov P., Le Christ dans la pensée russe, Les Éditions du Cerf, Paris, 1970
Ζέρνωφ Ν. Οἱ Ρῶσοι καί ἡ Ἐκκλησία τους, μετ. Γ. Στεφοπούλου, Ἀθῆναι, 1972
Ἰλίνσκαγια Σ., (ἐπιμ.), Ἡ ρωσική λογοτεχνία στήν Ἑλλάδα. Βιβλιογραφική δοκιμή, Ἑλληνικά Γράμματα, Ἀθήνα, 2006
Losski N.O., Histoire de la phlilosophie russe, Payot, Paris, 1954
Mπαλτᾶς Δ., Ρῶσσοι φιλόσοφοι. 19ος-20ός αἰ., Ἐκδόσεις Σαββάλας, Ἀθήνα, 2002
           , Θέματα ρωσσικῆς φιλσοφίας, Ἐκδόσεις Γρηγόρη, Ἀθήνα, 2004 
          , Σταθμοί τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα, 2007
        , Τομές στή ρωσική σκέψη, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα, 2009
Obolevitch Τ., La philosοphie religieuse russe, trad. M. Gawpon-Zaborska, Les Éditions du Cerf, Paris, 2014
Zernov, The Russian Religious Rennaisance oh the Twentieth Century, Londres, 1963.

(Ἀνακοίνωση τοῦ γράφοντος στήν Ἡμερίδα πού ὀργάνωσε τό Τμῆμα Σλαβικῶν Σπουδῶν τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, στίς 20. 6. 2014, μέ θέμα: «Ἑκατό χρόνια ἀπό τήν ἔναρξη τοῦ Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ἡ ρωσική Διασπορά στόν ἑλλαδικό χῶρο καί στά Βαλκάνια»)





[1] Βλ. σχετικῶς Σ. Ἰλίνσκαγια (ἐπιμ.), Ἡ ρωσική λογοτεχνία στήν Ἑλλάδα. Βιβλιογραφική δοκιμή, Ἑλληνικά Γράμματα, Ἀθήνα, 2006.
[2] Ν. Ζέρνωφ, Οἱ Ρῶσοι καί ἡ Ἐκκλησία τους, μετ. Γ. Στεφοπούλου, Ἀθῆναι, 1972, σ. 188.
[3] Τά Πρακτικά τοῦ Α΄ Διεθνοῦς Θεολογικοῦ Συνεδρίου ἐκδόθηκαν τρία χρόνια ἀργότερα. Βλ. H. Alivisatos (ed.), Procés verbaux du Premier Congrès de Théologie Orthodoxe, Pyrsos, Athènes, 1939. Πιό συγκεκριμένα: S. Boulgakoff, «Τhesen über Die Kirche», σσ. 127-134, G. Florovsky, «Patristics and Modern Theology», σσ. 238-242 [ἑλλην. μετ.: Γρηγόριος Παλαμᾶς 73, (1990), σσ. 803-809] καί B. Zenkovsky, «Eglise et culture», σσ. 361-370.
[4] Γιά τήν φιλοσοφική παραγωγή τῶν Ρώσσων τῆς Διασπορᾶς βλ. N.O. Losski, Histoire de la phlilosophie russe, Payot, Paris 1954, σσ. 196-258, 276-305, 406-421. Ἐπίσης P. Evdokimov, Le Christ dans la pensée russe, Les Éditions du Cerf, Paris, 1970, σσ. 229-240.
[5] Ὁ Ντμίτρι Μερεζκόφσκυ γεννήθηκε τό 1865 στήν Ἁγία Πετρούπολη καί  πέθανε τό 1941 στό Παρίσι. Κυριότερα ἔργα του: Οἱ αἰτίες τῆς παρακμῆς καί τῶν νέων τάσεων στήν σύγχρονη ρωσσική λογοτερχνία (1892), Τολστόϊ καί Ντοστογιέφσκι (1902), Τό μυστήριο τῆς Δύσης (1931) κ.ἄ.
[6] Μετ. Βλαδίμηρου Κωνσταντινίδου, ἔκδ. Ἀτλαντίδος, Νew York (ἀνατ. Ἐκδόσεις Ἑκάτη 1995). Ὡστόσο, γιά νά διαπιστωθεῖ ἄν πρόκειται γιά τήν πρώτη ἑλληνική μετάφραση τοῦ συγκεκριμένου ἔργου, θά πρέπει να προχωρήσει κανείς σέ περαιτέρω συγκριτική ἔρευνα, ἀφοῦ στήν Κεντρική Βιβλιοθήκη τοῦ Δήμου Θεσαλονίκης ἔχει καταλογογραφηθεῖ τό συγκεκριμένο ἔργο με τίτλο Ὁ θάνατος τῶν Θεῶν: Αἱ τύχαι Ἰουλιανοῦ τοῦ Παραβάτου (Ἀκρόπολις, 1901).
[7] Μετ. Α.-Δ. Καμπαλούρη, Ἐκδόσεις Ἀ. Καραβίας, Ἀθήνα, 1955 (ἀνατ. Ἐκδόσεις Σμίλη, Ἀθήνα).
[8] Ντοστογιέβσκη. Ὁ προφήτης τῆς ρωσσικῆς ἐπανάστασης, μετ. Σ. Πρωτοπαπᾶ, Ἐκδόσεις Γκοβόστη, Ἀθήνα, ἄ.ἔ. 
[9] Ὁ ἄγνωστος Ἰησοῦς, μετ. Ἐλ. Μάϊνας, Ἐκδόσεις Ἄρτος Ζωῆς, Ἀθήνα, 2000.
[10] Μετ. Φ. Κονδύλης, Ἑκάτη, Ἀθήνα, 1998. 
[11] Ὁ Νικόλαος Μπερντιάγιεφ γεννήθηκε τό 1874 στό Κίεβο καί πέθανε τό 1948 στό Παρίσι. Κυρότερα ἔργα του: Ἀτομικισμός καί ὑποκειμενισμός στήν κοινωνική φιλοσοφία (1901), Ἡ νέα θρησκευτική συνείδηση καί ἡ κοινωνία (1907), Ἡ φιλοσοφία τῆς ἐλευθερίας (1911), Κωνσταντῖνος Λεόντιεφ (1926), Ρωσσική Ἰδέα (1946) κ.ἄ.
[12]  Ἀθῆναι, 1950.
[13] Ἀθῆναι, 1952. 
[14] Γιά τήν «θρησκευτική φιλοσοφία» βλ. τό σπουδαῖο ἔργο τοῦ N. Zernov The Russian Religious Rennaisance oh the Twentieth Century (Londres, 1963). Ἐπίσης Δ. Μπαλτᾶς, Σταθμοί τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα, 2008, σσ. 115-121. Προσφάτως Teresa Obolevitch, La philosοphie religieuse russe, trad. M. Gawpon-Zaborska, Les Éditions du Cerf, Paris, 2014, σσ. 189-198.
[15] Ἡ ἐπιστολή ἔχει δημοσιευθεῖ στό ἔργο Περί τοῦ προορισμοῦ τοῦ ὰνθρώπου. Δοκίμιον παραδόξου ἠθικῆς, μετ. Μητρ. Σάμου Εἰρηναίου, Βιβλιοθήκη Ἀποστολικῆς Διακονίας, Ἀθῆναι, 1950, σ. 12. 
[16] Μετ. Χ. Μαρκέτης, Ἐκδόσεις Ὁ Κεραμεύς, Ἀθῆναι, ἄ.ἔ. 
[17] Μετ. Ν. Ματσούκας, Ἐκδόσεις Π. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 1972.
[18]  Εἰσ.-μετ.-σχόλ. Χρ. Μαλεβίτσης, Δωδώνη, Ἀθήνα, 1967.
[19]  Μετ. Ἀντιγ. Χατζηθεοδώρου, Ἐκδόσεις τῶν Φίλων, Ἀθήνα, 1968. 
[20] Μετ. Β. Γιούλτσης, Θεσσαλονίκη, 1971.
[21] Ὁ χριστιανισμός καί τό πρόβλημα τοῦ κομμουνισμοῦ, μετ. Ἰ.Ἰ., Σιδέρης, Ἀθήνα 1977. Τό πεπρωμένο τοῦ ἀνθρώπου στόν σύγχρονο κόσμο, μετ. Ε.Β. Γιούλτση, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 1980. Θεῖον καί ἄνθρώπινον, μετ. Π. Αντωνιάδης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 1982. Πέντε στοχασμοί περί ὑπάρξεως, Ἐκδόσεις Κοινότητα, μετ. Β. Τριανταφύλλου- Σ. Γουνελᾶς, Ἀθήνα, 1983. Γιά τήν κοινωνική ἀνισότητα, μετ. Ε. Νιάνιος, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 1984. Δοκίμιο ἐσχατολογικῆς μεταφυσικῆς, μετ. Χρ. Μαλεβίτσης, Ἐκδόσεις Imago, Ἀθήνα, 1984. Χριστιανισμός καί κοινωνική πραγματικότητα, μετ. Β. Γιούλτσης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 1986. Νέος Μεσαίωνας, μετ. Π. Ἀντωνιάδης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 1987. Ἡ μοῖρα τῆς κουλτούρας, μετ. Κ. Τσιρόπουλος, Εὐθύνη, Ἀθήνα, ἄ.ἔ. «Χριστιανισμός καί ἀντισημιτισμός», μετ. Δ. Μπαλτᾶς, Σύναξη 132, 2014, σσ. 77-94.
[22] Teresa Obolevitch, La philosοphie religieuse russe, ὅπ.π., σ. 189.
[23] Μετ. Δημ. Τριανταφυλλίδης, ρμός, Ἀθήνα, 1999.
[24] Ὁ Γεώργιος Φλωρόφσκυ γεννήθηκε τό 1893 στήν Ὀδησσό καί πέθανε τό 1979 στό Πρίνστον. Κυριότερα ἔργα του: Τά θεμέλια τοῦ λογικοῦ σχετικισμοῦ (1924), Ἐξέλιξη καί ἐπιγένεση (1930), Σταθμοί τῆς ρωσσικῆς θεολογίας (1937) κ.ἄ.
[25] Βλ. σχετικῶς A. Blane, π. Γεώργιος Φλωρόφσκι. Ἡ ζωή καί τό ἔργο ἑνός μεγάλου θεολόγου, μετ. Ἑλένη Ταμαρέση-Παπαθανασίου, Ἐν πλῷ, Ἀθήνα, 2010, σσ. 120-121.
[26] Ἔκδοση Ἀδελφότητος Θεολόγων «Ἡ Ζωή», Ἀθήνα, ἄ.ἔ, σσ. 15-59. Στόν ίδιο τόμο περιλαμβάνονται τό κείμενο τοῦ Βλαδ. Λόσσκυ μέ τίτλο «Πίστις καί Θεολογία» (σσ. 63-88) καί τοῦ Ἀλεξ. Σμέμαν ἐπιγραφόμενο «Θεολογία καί Εὐχαριστία» (σσ. 91-127). 
[27] Τό σῶμα τοῦ ζῶντος Χριστοῦ, μετ. Ἰω. Κ. Παπαδόπουλος, Πατριαρχικόν Ἵδρυμα Πατερικῶν Μελετῶν, Θεσσαλονίκη, 1972.
[28] Μετ. Ἰω. Κ. Παπαδόπουλος, Ἐκδόσεις Ἁρμός, Ἀθήνα, 1999, σ. 7.
[29] Θέματα ὀρθοδόξου θεολογίας, Ἄρτος Ζωῆς, Ἀθῆναι, 1973. Ἀνατομία προβλημάτων Πίστεως, μετ. Μελ. Καλαμαρᾶς, Βασ. Ρηγόπουλος, Θεσσαλονίκη, 1977. Θέματα ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας, μετ. Π. Πάλλης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 1979. Οἱ Βυζαντινοί Ἀσκητικοί καί Πνευματικοί Πατέρες, μετ. Π. Πάλλης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 2006. Οἱ Βυζαντινοί Πατέρες τοῦ 4ου αἰ., μετ. Π. Πάλλης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 2009. Οἱ Βυζαντινοί Πατέρες τοῦ 5ου αἰ., μετ. Π. Πάλλης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 2009. Οἱ Βυζαντινοί Πατέρες τοῦ 6ου, 7ου καί 8ου αἰ., μετ. Π. Πάλλης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 2007. Δημιουργία καί ἀπολύτρωση, μετ. Π. Πάλλης, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 2008. Χριστιανισμός καί πολιτισμός, μετ. Ν. Πουρναρᾶς, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 2008.   
[30] Ἀθῆναι, 1958, σσ. 532-536.
[31] Θέματα ὀρθοδόξου θεολογίας, Ἄρτος Ζωῆς, Ἀθῆναι, 1973, σσ. 33-42.
[32] Σταθμοί τῆς ρωσικῆς θεολογίας, μέρος πρῶτο, μετ. Ε.Β. Γιούλτση, Ἐκδόσεις Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη, 1986.
[33] Περισσότερα περί αὐτῶν βλ. A. Blane, π. Γεώργιος Φλωρόφσκι, ὅπ.π., σ. 65, σ. 68.
[34] Ὁ Λέων Σεστώφ γεννήθηκε τό 1866 στό Κίεβο καί πέθανε τό 1938 στό Παρίσι. Κυριότερα ἔργα του: Τό καλό στόν Τολστόϊ καί τόν Νίτσε (1899), Ἡ φιλοσοφία τῆς τραγωδίας. Ντοστογιέφσκι καί Νίτσε (1903), Ὁ Κίρκεγκωρ καί ἡ ὑπαρξιακή φιλοσοφία (1933) κ.ἄ.
[35] Μετ. Ἄρης Δικταῖος, Δωδώνη, Ἀθήνα, 1970.
[36] Μετ. Ἀχ. Βαγενάς, Ἐκδόσεις Ἀναγνωστίδη, ἄ.ἔ.
[37] Μετ. Σ. Νικολοπούλου, Εὐθύνη, Ἀθήνα, 1997.
[38] Μετ. Μ. Παπαδοπούλου, Ἐκδόσεις Printa, Ἀθήνα, 2005.
[39] Λ. Τολστόϊ: Αὐτός πού γκρεμίζει καί χτίζει κόσμους, μετ. Ν. Παπασπύρου, Ἐκδόσεις Ροές, Ἀθήνα, 2010. Φ. Ντοστογιέφσκι: Ἀγώνας ἐνάντια στίς αὐταπόδεικτες ἀλήθειες, μετ. Ν. Παπασπύρου, Ἐκδόσεις Ροές, Ἀθήνα, 2013.
[40] Ὁ Βλαδίμηρος Λόσσκυ γεννήθηκε τό 1903 στό Γκέττινγκεν καί πέθανε τό 1958 στό Παρίσι. Κυριότερα ἔργα του: Διαμάχη περί τῆς Σοφίας (1936), Ἡ ἐκπόρευση τοῦ Ἁγίου Πνεύματος στήν ὀρθόδοξη περί Τριάδος διδασκαλία (1948), Ἀποφατική θεολογία καί γνώση τοῦ Θεοῦ στόν Μάιστερ Ἔκκχαρτ (1960) κ.ἄ.
[41] Μετ. Στέλλα Πλευράκη, Θεσσαλονίκη, 1964.
[42] Μετ. Μελέτιος Καλαμαρᾶς, Ἐκδόσεις Βασ. Ρηγοπούλου, Θεσσαλονίκη, 1973.
[43] Μετ. Μ.Γ. Μιχαηλίδη, Ἐκδόσεις Βασ. Ρηγοπούλου, Θεσσαλόνίκη, 1974.
[44] Ἐκδόσεις Κέντρου Μελετῶν Ἱερᾶς Μονῆς Κύκκου, 2002.
[45] Ἐνδεικτικῶς θά ἀναφέρω τήν Κοραλία Μακρῆ, τόν Ἄρη Ἀλεξάνδρου, τήν Ἀθηνᾶ Σαραντίδη καί τόν Μῆτσο Ἀλεξανδρόπουλο. Ἀπό τίς πολλές μεταφράσεις τῶν ἔργων τῶν Ρώσσων τοῦ 19ου αἰ. ἀπό τό ρωσσικό πρωτότυπο παραθέτω τίς ἑξῆς: Ντοστογιέφσκι, Οἱ φτωχοί, μετ. Ἄρης Ἀλεξάνδρου, [Ἀθήνα], 1990. Νιέτοτσκα Νιεζβάνοβα, μετ. Ἀθηνά Σαραντίδη, [Ἀθήνα], ἄ.ἔ. Τό χωριό Στεπαντσίκοβο, μετ. Ἄρης Ἀλεξάνδρου, [Ἀθήνα], ἄ.ἔ. Ἀναμνήσεις ἀπό τό σπίτι τῶν πεθαμένων, μετ. Ἄρης Ἀλεξάνδρου, [Ἀθήνα], 1990. Ταπεινωμένοι καί καταφρονεμένοι, μετ. Κοραλία Μακρῆ, [Ἀθήνα], 1991. Ἔγκλημα καί τιμωρία, τόμοι Α΄και Β΄, μετ. Ἄρης Ἀλεξάνδρου, [Ἀθήνα], 1990. Ὁ Παίκτης, μετ. Ἄθηνά Σαραντίδη, [Ἀθήνα], ἄ.ἔ. Ὁ Ἔφηβος, μετ. Κοραλία Μακρῆ [Ἀθήνα], ἄ.ἔ. Ἀδελφοί Καραμάζοβ, τόμοι Α΄-Δ΄, μετ. Ἄρης Ἀλεξάνδρου, [Ἀθήνα 1954]. Λ. Τολστόη, Ἄννα Καριένινα, μετ. Κ. Μακρῆ, τόμοι 4, Ἐκδόσεις  Γκοβόστη, ἄ.ἔ. Ἀλέξανδρος Γκριμπογέντοφ, Συμφορά ἀπό τό πολύ μυαλό, μετ. Μ. Ἀλεξανδρόπουλος, Ἐκδόσεις Δωδώνη, Ἀθήνα, 1990. Ἀλέξανδρος Πούσκιν, Ἄλλη, καλύτερη, ζητῶ ἐλευθερία, μετ. Μ. Ἀλεξανδρόπουλος, Ἐκδόσεις Ποταμός, Ἀθήνα 2004.
[46] Ὁ Λέων Ζάντερ γεννήθηκε τό 1893 στήν Ἁγία Πετρούπολη καί πέθανε τό 1964 στό Παρίσι. Κυριότερα ἔργα του: Ντοστογιέφσκι. Τό πρόβλημα τοῦ καλοῦ (1946), Θεός καί κόσμος. Ἡ θεώρηση τοῦ κόσμου κατά τόν Σέργιο Μπουλγκάκωφ (2 τόμ., 1948) κ.ἄ.
[47] Ἀθῆναι, 1962, σσ. 9-33.
[48] ἨΘική καί Θρησκευτική Ἐγκυκλοπαιδεία, τ. 5ος,  Ἀθῆναι 1964, στ. 1211-1214. 
[49] Ὁ Βασίλειος Ζενκόφκσυ γεννήθηκε τό 1891 στό Προσκοῦροβ καί πέθανε τό 1962 στό Παρίσι. Κυριότερα ἔργα του: Τό πρόβλημα τῆς ψυχικῆς αἰτιότητας (1914), Οἱ Ρῶσσοι διανοητές καί ἡ Εὐρώπη (1927), Ἱστορία τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας (1950) κ.ἄ.
[50] Μετ. Ντ. Κ.- Δ.Κ., Σύνορο 31, σσ. 154-161.
[51] Κ. Τσιρόπουλος (ἐπιμ.), Χριστιανικό Συμπόσιο [Α΄], Βιβλιοπωλεῖον τῆς Ἑστίας, Ἀθήνα, 1967,  σσ. 92-97.
[52] Κ. Τσιρόπουλος, (ἐπιμ.), Χριστιανικό Συμπόσιο, Γ΄, Βιβλιοπωλεῖον τῆς Ἑστίας, Ἀθήνα, 1969, μετ. Ἀντιγ. Χατζηθεοδώρου, σσ. 28-37.
[53] Κ. Τσιρόπουλος, (ἐπιμ.), Χριστιανικό Συμπόσιο,  Γ΄, ὅπ.π., σσ. 175-181.
[54] Κ. Τσιρόπουλος, (ἐπιμ.),  Χριστιανικό Συμπόσιο, Γ΄, ὅπ.π., σσ. 99-104.
[55] Κ. Τσιρόπουλος, (ἐπιμ.), Χριστιανικό Συμπόσιο [Α΄], ἀπόδ. Ἰω.Δ. Ζηζιούλα, ὅπ.π., σσ. 243-245.
[56] Ντοστογιέφσκι. Ἑκατό χρόνια ἀπό τόν θάνατό του, μετ. Ἐλ. Μάϊνας, Εὐθύνη, [Ἀθήνα], 1981, σσ. 48-52.
[57] Σπουδή στόν Ντοστογιέφσκι, Ἐκδόσεις Imago, [Ἀθήνα], ἄ.ἔ., σσ. 67-74.
[58] Ἐποπτεία 86, 1984, σσ. 42-53.
[59] Ὁ Νικόλαος Ἀφανάσιεφ γεννήθηκε τό 1893 στήν Ὀδησσό καί πέθανε τό 1966 στό Παρίσι. Κυριότερα ἔργα του: Ἡ ἐξουσία τοῦ κράτους καί οἱ Οἰκουμενικές Σύνοδοι (1927), Ἡ διακονία τῶν λαϊκῶν μέσα στήν Ἐκκλησία, Ἡ Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος (1975) κ.ἄ.  
[60] Μετ. Χρ. Παπαθανασίου, Ἐκδόσεις Τῆνος, Ἀθῆναι, 1992.
[61] Ἀθῆναι, 1958, σσ. 532-536.
[62] Δ. Μπαλτᾶς, Ρῶσσοι φιλόσοφοι, 19ος-20ός αἰ., Ἐκδόσεις Σαββάλας, Ἀθήνα, 2002, σσ. 155-166.
[63] Ὁ Σέργιος Μπουλγκάκωφ γεννήθηκε τό 1871 καί πέθανε τό 1944. Κυριότερα ἔργα του:  Ὁ ρόλος τῆς ἀγορᾶς στήν καπιταλιστική παραγωγή (1896), Καπιταλισμός καί γεωργία (1900), Ἀπό τόν μαρξισμό στόν ἰδεαλισμό, Φιλοσοφία τῆς οἰκονομίας (1912), Φῶς ἀνέσπερον (1917), Ἡ τραγωδία τῆς φιλοσοφίας (1927), Ἡ Ὀρθοδοξία (1932) κ.ἄ.
[64] Βλ. «Ὁ Toλστόϊ καί ἡ Ἐκκλησία» στό: Δ. Μπαλτᾶς, Ρῶσσοι φιλόσοφοι, ὅπ.π., σσ. 54-67. Karx Marx ὡς θρησκευτικός τύπος, εἰσ.-μετ.-σχόλ. Δ. Μπαλτᾶς, Ἐκδόσεις Ἄθως, Ἀθήνα 2004.
[65] Ὁ Πιότρ Στροῦβε γεννήθηκε τό 1870 στό Πέρμ καί πέθανε τό 1944 στό Παρίσι. Κυριότερα ἔργα του: Ὑποκειμενισμός καί ἰδεαλισμός (1901), Ἐμπόριο καί ἀγορά (2 τόμ. 1913-1916), Κοινωνική καί οἰκονομική ἱστορία τῆς Ρωσσίας (1952) κ.ἄ.
[66] Το ἀπόσπασμα ἔχει περιληφθεῖ στό: Δ. Μπαλτᾶς, Ρῶσσοι φιλόσοφοι, ὅπ.π, σσ. 47-51.
[67] Δ. Μπαλτᾶς, Ρῶσσοι φιλόσοφοι, ὅπ.π, σσ. 135-153.
[68] Ὁ Νικόλαος Λόσσκυ γεννήθηκε τό 1870 στήν Κράσλαβα καί πέθανε τό 1965 στό Παρίσι. Κυριότερα ἔργα του: Οἱ θεμελιώδεις ἔννοιες τῆς ψυχολογίας (1903), Θεμέλια τοῦ ἐνορατισμοῦ (1906), Ὁ κόσμος ὡς ἕνα ὀργανικό ὅλον (1918), Ὁ Ντοστογιέφσκι καί ἡ χριστιανική κοσμοαντίληψή του (1953), Ἱστορία τῆς ρωσσικῆς φιλοσοφίας (1954) κ.ἄ.
[69] Ὁ Σεμιόν Φράνκ γεννήθηκε τό 1877 στήν Μόσχα καί πέθανε τό 1950 στό Λονδῖνο. Κυριότερα ἔργα του: Ἡ θεωρία τῆς ἀξίας στόν Μάρξ (1900), Τό ἀντικείμενο τῆς γνώσεως (1915), Μεθοδολογία τῶν κοινωνικῶν ἐπιστημῶν (1922), Ὁ Θεός μεθ’ ἡμῶν (1946) κ.ἄ. 
[70] Ὁ Ἰβάν Ἴλιν γεννήθηκε τό 1883 στήν Μόσχα καί πέθανε τό 1954 στό Ζόλλικον, κοντά στήν Ζυρίχη. Κυριότερα ἔργα του: Ἡ ἔννοια τοῦ ἀτόμου κατά τήν θεωρία τοῦ Στίρνερ (1911), Ἡ κρίση τῆς ἰδέας τοῦ ὑποκειμένου κατά τήν διδασκαλία τοῦ ὄψιμου Φίχτε (1912), Ἡ φιλοσοφία τοῦ Χέγκελ ὡς συγκεκριμένη γνώση τοῦ Θεοῦ καί τοῦ ἀνθρώπου (2 τόμ., 1918), Ἡ ἀντίσταση στυό κακό (1925), Τό θρησκευτικό περιεχόμενο τῆς φιλοσοφίας (1925) κ.ἄ.
[71] Δ. Μπαλτᾶς, Τομές στή ρωσική σκέψη, Ἐναλλακτικές Ἐκδόσεις, Ἀθήνα, 2009, σσ. 53-85 καί σσ. 89-122 ἀντιστοίχως.
[72] Βερολίνο, 1923, τ. Ι΄, σσ. 5-20 καί σσ. 63-81 ἀντιστοίχως.
[73] Μετ. Ζ. Πλιάκου, Θεολογία 81 (2010), σσ. 21-29. 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου