Παρασκευή, 17 Μαΐου 2013


Δημήτρης Μπαλτᾶς


Χάϊντς Χάϊμζετ, Τά ἕξι μεγάλα προβλήματα τῆς δυτικῆς μεταφυσικῆς, μετ. Μ. Παπανικολάου, Πανεπιστημιακές Ἐκδόσεις Κρήτης, Ἡράκλειο- Ἀθήνα 2012, σελ. 413

Τό παρόν ἔργο τοῦ Γερμανοῦ φιλοσόφου Heinz Heimsoeth (1886-1975) εἶναι μέρος τῆς λεγόμενης Problemgeschichte (= ἱστορίας τῶν προβλημάτων), μιᾶς ἐρευνητικῆς ἐργασίας πού ἐξετάζει τήν ἱστορία τῆς φιλοσοφίας ὡς ἱστορία φιλοσοφικῶν προβλημάτων, ὅπως ἀναφέρει στόν Πρόλογο τοῦ βιβλίου ὁ Pierre Aubenque.
Συγκεκριμένα, τά προβλήματα πού ἐξετάζει ἐδῶ ὁ Χ. Χάϊμζετ εἶναι κατά σειρά: α΄. Θεός καί κόσμος (σελ. 43-110) β΄. Ἄπειρο μέσα στό πεπερασμένο (σελ. 111-153) γ΄. Ψυχή καί ἐξωτερικός κόσμος (σελ. 155-218) δ΄. Εἶναι καί ζωή (σελ. 219-281) ε΄. Τό ἄτομο (σελ. 283-331) καί στ΄. Νόηση καί βούληση (σελ. 333-404). Εἶναι βέβαιο ὅτι ἡ πραγμάτευση τῶν ζητημάτων εἶναι πυκνή, ἐνῶ ἡ φιλοσοφική γνώση πού προσφέρει ὁ σ., ὀγκώδης καί ἐξαντλητική. Σκοπίμως ἔχουν παραλειφθεῖ οἱ ὑποσημειώσεις καί οἱ βιβλιογραφικές ἐνδείξεις. 
  Πάντως νομίζω ὅτι δέν ἀπουσιάζει ἐντελῶς ὁ ἱστoρικός χαρακτήρας τῆς παρουσιάσεως τῶν κεφαλαίων, καθ’ ὅσον καί τά ἕξι ζητήματα ἀναπτύσσονται μέ διαδοχικές ἀναφορές στήν ἀρχαία, στήν μεσαιωνική καί στήν νεώτερη φιλοσοφική σκέψη. 
Σέ ἀντίθεση μέ ὅ,τι ὑποστηρίζεται μέχρι σήμερα, ὁ σ. ἀποφαίνεται ὅτι «δέν ἀληθεύει ὅτι ἡ μεταφυσική τῶν Νεότερων Χρόνων, τουλάχιστον σέ ὅ,τι ἀφορᾶ τίς μεγάλες ἡγετικές της μορφές, ἦταν ξένη πρός τό θρησκευτικό στοιχεῖο» (σ. 33). Μάλιστα εἶναι χαρακτηριστικό ὅτι σέ μεγάλους μεταφυσικούς τῶν Νεωτέρων Χρόνων θά συναντήσει κανείς τήν τάση συμφιλιώσεως τῆς πίστεως μέ τήν γνώση. Ἐπιπλέον, κατά τόν σ., θρησκευτική εἶναι καί «ἡ καταγωγή τοῦ ἐρευνητικοῦ ζήλου καί τῆς ἀγάπης γιά τή φύση, τῶν διαθέσεων πού ὁδήγησαν στή φυσική φιλοσοφία τῆς μεταβατικῆς περιόδου καί τή φυσική ἐπιστήμη τῶν Νεότερων Χρόνων» (σ. 68). Αὐτό μπορεῖ νά θεωρηθεῖ σέ συσχετισμό μέ τήν διαπίστωση ὅτι «ἡ νεότερη μηχανιστική θεώρηση τῆς φύσης δέν γεννήθηκε στό ἔδαφος τῆς ὑλιστικῆς φιλοσοφίας οὔτε καί εἶχε ὑλιστική τάση» (σ. 88). Ἀντιθέτως, τονίζει ὁ σ. χαρακτηριστικά ὅτι «φιλοσοφικά ἐγχειρήματα τοῦ 19ου αἰ (ἀπό τούς ρομαντικούς μέχρι τόν Νίτσε) ὀλίσθησαν μέ εὐκολία στή φυσικοκρατία» (σ. 100).
Ἕνα ἄλλο, ἐξ ἴσου ἐνδιαφέρον, ζήτημα ἀφορᾶ τήν παρουσία τοῦ ἀνθρώπου στήν φύση: «Ἐνάντια στό πρωτεῖο τοῦ καθολικοῦ-γενικοῦ στοιχείου στόν Κάντ καί γενικά στόν Διαφωτισμό στρέφονται κατόπιν οἱ ἡγέτες τῶν νέων πνευματικῶν κινημάτων» (σ. 319). Ἐδῶ προφανῶς ἐννοοῦνται τά προρομαντικά καί ρομαντικά ρεύματα στήν ἱστορία τῆς σκέψεως. Ἀλλά εἶναι γνωστό ὅτι ἡ μοναδικότητα τοῦ ἀτόμου ἀναδεικνύεται ἰδιαιτέρως στόν χριστιανισμό, ἐνῶ ἡ καθολικότητα «διαμορφώνεται ἀποκλειστικά καί μόνο στή βάση τῶν πράξεων καί τῶν δεσμῶν τῶν ἐπιμέρους ἀτόμων» (σ. 288). 
Ὁ εἰδικός ἀναγνώστης θά διαπιστώσει τήν ἄνεση μέ τήν ὁποία κινεῖται ὁ σ. σέ ὅλες τίς περιοχές τῆς Ἱστορίας τῆς Φιλοσοφίας, τόσο στήν ἀρχαία ὅσο καί στήν νεώτερη. Ἀσφαλῶς ἡ πραγμάτευση γίνεται ἀπό τήν ὀπτική ἑνός διανοουμένου τῆς Δύσεως (πβ. σ. 14).
Ἄς μοῦ ἐπιτραποῦν καί ὁρισμένες προτάσεις πάνω στό μεταφραστικό ἐγχείρημα. Ἀσφαλῶς πρόκειται γιά ἕνα συνθετικό ἔργο πού υἱοθετεῖ τήν καθιερωμένη φιλοσοφική ὁρολογία. Θά ἀναφέρω ἐνδεικτικῶς ὁρισμένα παραδείγματα. Ἀπό μεταφραστικῆς πλευρᾶς, θά πρότεινα, ἀντί τοῦ ὅρου «προκαθορισμένη ἁρμονία» (σ. 218) τόν ὅρο «προδιατεταγμένη ἁρμονία» (Λάϊμπνιτς) καί ἀντί τοῦ ὅρου «τό Δέον» (σ. 383) τόν καθιερωμένο ὅρο «Καθῆκον» (Κάντ).
Ἕνα ἄλλο πρόβλημα ἀφορᾶ τήν ἑλληνική ἀπόδοση ξένων κυρίων ὀνομάτων. Λόγου χάρη, ὁ Petrus Aureoli ἀποδίδεται ὡς Πέτρος Αὐρέολος (σ. 301), τό ὁποῖο ὅμως δέν θυμίζει τόν γνωστό φιλόσοφο τοῦ σχολαστικισμοῦ.
Παρά ταῦτα, διαθέτουμε πλέον στήν ἑλληνική τό ἀξιόλογο αὐτό ἔργο τοῦ Χ. Χάϊμζετ καί αὐτό εἶναι τό σημαντικότερο.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου