Τρίτη, 27 Νοεμβρίου 2012



Δημήτρης Μπαλτάς



Περί τῆς ἠθικότητας
τοῦ καπιταλισμοῦ



Μεταξύ τῶν ζητημάτων πού ἀναδείχθηκαν, ἐξ ἀφορμῆς τῶν προεδρικῶν ἐκλογῶν στήν Γαλλία, ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ὁ λόγος περί ἑνός ἠθικοῦ καπιταλισμοῦ, ἑνός καπιταλισμοῦ «μέ ἠθική ὑπόσταση, ἐπωφελοῦς στόν θεσμό τῆς οἰκογένειας» (ἐφημ. Καθημερινή, 4. 4. 2007). Στήν σημερινή κατάθεση θά δειχθεῖ κυρίως ἄν εἶναι ἐφικτός αὐτός ὁ προσανατολισμός τῆς πολιτικῆς θεωρίας καί μάλιστα σ’ ἕνα κόσμο ἀπίστευτης σκληρότητας καί βίας.
Κατ’ ἀρχάς, εἶχε διατυπωθεῖ τό αἴτημα γιά ἕνα «ἠθικό σοσιαλισμό», καί μάλιστα καί γιά ἕνα «χριστιανικό σοσιαλισμό», ἀπό γνωστούς συγγραφεῖς, ἀπό τόν Φ. Ντοστογιέφσκι μέχρι τόν Ἀλεξ. Σολζενίτσιν. Ὡστόσο ἡ πραγματικότητα ἀποδείχθηκε τελείως διαφορετική, τόσο στίς χῶρες τοῦ λεγομένου «ὑπαρκτοῦ σοσιαλισμοῦ» ὅσο καί στίς χῶρες τοῦ δυτικοῦ «καπιταλιστικοῦ» κόσμου. Πουθενά δέν ἐφαρμόστηκε πρακτικά τό αἰσιόδοξο αὐτό θεωρητικό «πολιτικό» πρότυπο. Ἔτσι ἐπαληθεύτηκαν οἱ παλαιότερες ἐπιφυλάξεις τοῦ N. Μπερντιάγιεφ καί τοῦ Σ. Μπουλγκάκωφ γιά τήν πρακτική ἐφαρμογή αὐτοῦ τοῦ ὁράματος.
Παράλληλα, σημαντικοί διανοητές ἐπεσήμαναν κατά καιρούς ὅτι ὁ καπιταλισμός, ἀκόμη καί στήν περίπτωση πού εἶναι ὑπό τόν ἔλεγχο τοῦ κράτους, δέν χαρακτηρίζεται ἀπό ἰδιαίτερη ἠθική συμπεριφορά. Λ.χ. ἡ ἐκμετάλλευση τοῦ ἐργαζομένου ἐκ μέρους τοῦ ἐργοδότη του εἶναι διαρκῶς ἐμφανής στίς ἐργασιακές σχέσεις, καί βεβαίως ὄχι μόνον στήν περίπτωση τοῦ φθηνοῦ ἐργατικοῦ δυανμικοῦ.    
Σήμερα, ὅταν οἱ ἀναφερθεῖσες προσεγγίσεις ἔχουν ἴσως λησμονηθεῖ καί ἀσφαλῶς ὁ καπιταλισμός, καί μάλιστα ὑπό τίς σκληρότερες μορφές του, ἔχει κυριαρχήσει σέ ὅλον τόν κόσμο, γίνεται λόγος περί «ἑνός ἠθικοῦ καπιταλισμοῦ». Προφανῶς, κατά τήν θεώρηση αὐτή, ὁ ἐργαζόμενος δέν θά εἶναι πλέον ἀντικείμενο ἐκμεταλλεύσεως ἐκ μέρους τοῦ ἐργοδότη του καί ἀσφαλῶς θά ἔχει διαρκή καί μόνιμη ἐργασία, οἱ πολυεθνικές ἑταιρεῖες δέν θά λειτουργοῦν πρός τό συμφέρον ὁρισμένων ἀνθρώπων ἀλλά τοῦ κράτους καί τῆς κοινωνίας, τό κοινωνικό κράτος θά ἀνοικοδομηθεῖ σέ πιό στέρεη βάση κ.ἄ. Κατ’ αὐτήν τήν ἄποψη, λοιπόν, ὁ καπιταλισμός στό ἄμεσο μέλλον θά ἀποκτήσει ἕνα «ἀνθρώπινο πρόσωπο», τό ὁποῖο ἀπέτυχε νά ἀποκτήσει ὁ σοσιαλισμός, ὅπου καί ὅπως αὐτός ἐφαρμόστηκε.
Εἶναι βέβαιο ὅτι θά διερωτηθεῖ κανείς ἄν τό νέο καί παράδοξο αὐτό αἴτημα τοῦ σημερινοῦ πολιτικοῦ λόγου εἶναι ἕνα ἀκόμη «λεκτικό πυροτέχνημα», ἤ μπορεῖ νά ἀποτελέσει ρεαλιστική καί ἐφαρμόσιμη πολιτική πρόταση (ἄν μάλιστα γίνει δεκτό ὅτι «ἡ πολιτική εἶναι ἡ τέχνη τοῦ ἐφικτοῦ»).
Ἀναλογιζόμενος, ὅμως, κανείς τήν πολιτική καί τήν κοινωνική ἐμπειρία, τούς παλαιότερους οἰκονομολογικούς πειραματισμούς ἀλλά καί τό σημερινό κυρίαρχο οἰκονομικό πρότυπο, θά διαπιστώσει εὔκολα ὅτι ὁ σημερινός πολιτικός λόγος εἶναι περί «ὄνου σκιᾶς». Διότι προφανῶς ἡ σύγχρονη πολιτική καί κοινωνική κατάσταση ἐπιβάλλει τουλάχιστον ἕνα ἐλεγχόμενο καπιταλισμό καί παράλληλα ἕνα ἀποτελεσματικότερο κοινωνικό κράτος, ἄν αὐτή ἐπιδιώκει πράγματι νά λειτουργήσει πρός ὄφελος τῆς πολιτικῆς κοινωνίας.

(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στό περιοδικό Εὐθύνη)
                                                                                                                                                                                                                




Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου