Σάββατο, 17 Νοεμβρίου 2012




              Δημήτρης Μπαλτάς


Ὁ Κάρολος Ντίκενς καί 
ἡ ρωσσική λογοτεχνία τοῦ 19ου αἰ.

   Συμπληρώνονται ἐφέτος 200 χρόνια ἀπό τήν γέννηση τοῦ μεγάλου Άγγλου μυθιστοριογράφου Κ. Ντίκενς (1812-1870), γνωστοῦ στό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό καί παγκοσμίως. Μέ τήν εὐκαιρία αὐτή, θά γίνει ἐν συνεχείᾳ μία σύντομη ἀναφορά στήν ἐπίδραση πού ἄσκησε ἡ ρεαλιστική γραφή τοῦ Ντίκενς στήν ρωσσική λογοτεχνική παραγωγή τοῦ 19ου αἰ.
   Εἶναι γνωστό ὅτι ὁ Νικολάϊ Γκόγκολ (1809-1852) εἶχε ἀποκληθεῖ ὡς ''ὁ Ρῶσσος Ντίκενς'', καθόσον ''περιγράφει τή φτώχεια τῆς ζωῆς μας'' (Νεκρές ψυχές, μετ. Ἀ. Σαραντόπουλος, Ἀθήνα 1992, σ. 334). Βεβαίως  ἡ κοινωνιολογική καί ἡ ἠθική προσέγγιση τοῦ Γκόγκολ ἔχει ὡς στόχο τήν γραφειοκρατική Ρωσσία τῶν πρώτων δεκαετιῶν τοῦ 19ου αι. Ἀντιθέτως, ἡ ἀγγλική κοινωνία πού ἀπεικονίζει ο Ντίκενς, εἶναι σκληρή, ἰδιαιτέρως μάλιστα λόγῳ τῆς ἐκμεταλλεύσεως τῶν κατωτέρων κοινωνικῶν τάξεων ἐκ μέρους τοῦ βιομηχανικοῦ καπιταλισμοῦ πού τότε ἀναπτυσσόταν ραγδαίως.
   Ὡστόσο, τά κοινωνικά προβλήματα (ἐν συνόψει, οἱ ἄθλιες συνθῆκες διαβιώσεως τῶν μεσοαστικῶν καί τῶν κατωτέρων κοινωνικῶν τάξεων) εἶναι παρόμοια. Στό πλαίσιο αὐτό, καί ἀπό τήν ἄποψη τῆς θεματολογίας, ὁ Ντίκενς θίγει, μεταξύ ἄλλων, τήν ἐκμετάλλευση, τήν οἰκονομική ἀλλά καί τήν συναισθηματική, τῆς παιδικῆς ἐργασίας. Ὁμοιότητες μπορεῖ νά διακρίνει κανείς μεταξύ τῆς Νέλης στό Ταπεινωμένοι και καταφρονεμένοι του Φ. Ντοστογιέφσκι (1821-1881) καί τῆς Νέλ στό Το παλαιοπωλεῖο τοῦ Ντίκενς (βλ. ἐνδεικτικῶς Τό παλαιοπωλεῖο, μετ. Έ. Καλαφατίδη, ἐκδ. Ὠκεανίδα, Ἀθήνα 1996, σ. 16, σ. 125, σ. 351, σσ. 780-783). Μάλιστα ὁ μεγάλος κριτικός τῆς Ρωσσικῆς λογοτεχνίας Βησσαρίων Μπελίνσκι (1811-1848) παραθέτει τήν πληροφορία ὅτι ὕστερα ἀπό τίς περιγραφές τοῦ Ντίκενς πού παρουσιάζουν τήν ἐξαθλίωση τῶν παιδιῶν, τό ἀγγλικό κράτος προέβη σέ ὁρισμένες ἀλλαγές στό αὐστηρό καί ἀπάνθρωπο ἐκπαιδευτικό σύστημα (Μπελίνσκι, Αἰσθητικά, μετ. Λ. Γεωργίου-Μ. Γεωργίου-Κορωναίου, Κάλβος, Ἀθήνα, 1970, σ. 198).
Στό σημεῖο αὐτό θά πρέπει νά σημειωθεῖ ὅτι ὁ Ντίκενς δέν ἐπιχειρεῖ μία θεωρητική ἀνάλυση τῆς κοινωνικῆς ἀδικίας. Ἐξ αὐτοῦ τοῦ λόγου, ὁ παλαιότερος χαρακτηρισμός τοῦ Ντίκενς ὡς «προλεταριακοῦ συγγραφέως» ὑπῆρξε ἀτυχής. Ἐπί τοῦ προκειμένου, ὀρθότερα εἶχε τοποθετήσει τά πράγματα ὁ Τζ. Ὄργουελ στό γνωστό δοκίμιό του γιά τόν Ντίκενς τό 1939 (ἑλλην. μετ. Γ. Λυκιαρδόπουλου, ἐκδ. Ὕψιλον, Ἀθήνα 2009).
   Γιά τό θέμα μας, ἐπιβάλλεται νά προστεθεῖ ἡ ἐπαινετική ἀναφορά στόν Ντίκενς ἐκ μέρους τοῦ μεγάλου Ρώσσου μυθιστοριογράφου Λέοντος Τολστόι (1828-1910). Στά τελευταῖα κεφάλαια τοῦ βιβλίου του Τί εἶναι τέχνη ὁ Τολστόι, ἀφοῦ κατακεραυνώσει καί ἀπορρίψει ἀριστουργήματα τῆς παγκόσμιας λογοτεχνίας (λ.χ. τίς τραγωδίες τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων τραγικῶν καί τοῦ Σαίξπηρ), ἐπαινεῖ ὁρισμένα σπουδαῖα λογοτεχνικά έργα μεταξύ τῶν ὁποίων καί τίς Μεγάλες προσδοκίες τοῦ Ντίκενς.
  Συναντῶνται, λοιπόν, τό ἔργο τοῦ Ντίκενς καί ἡ ρωσσική λογοτεχνία τοῦ 19ου αἰ. στήν περιγραφή καί στήν ἐπισήμανση τῶν κοινωνικῶν προβλημάτων τῆς ἐποχῆς αὐτῆς, παρά ὁρισμένες ἐπιμέρους διαφορές πού ἐντοπίζονται στήν οἰκονομία τῶν δύο χωρῶν. Ἀναμφιβόλως ἡ ρεαλιστική γραφή καί οἱ ψυχολογικές προσεγγίσεις τῶν Ρώσσων συγγραφέων παρουσιάζουν, κατά τόν καλύτερο τρόπο, τά κοινωνικά προβλήματα τῆς Αγγλίας καί τῆς Ρωσσίας τοῦ καιροῦ ἐκείνου. Εἶναι δέ βέβαιο ὅτι τά προβλήματα αὐτά ἀνιχνεύονται καί ἀπασχολοῦν καί τήν σημερινή, δυτική καί κυρίως ἑλληνική, κοινωνία.

(Μία ἀρχική μορφή τοῦ παρόντος ἄρθρου εἶχε δημοσιευθεῖ στήν ἐφημερίδα Ρήξη)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου