Δευτέρα, 9 Αυγούστου 2010

Δημήτρης Μπαλτάς

                                       Ἐκπαίδευση καί παιδεία στό καπιταλιστικό σύστημα

Σέ παλαιότερες ἐποχές γινόταν δεκτή, ὡς γνωστό, ἡ διάκριση μεταξύ τῆς ἐκπαιδεύσεως και τῆς παιδείας και τῶν ἀντιστοίχων συνεπειῶν, τῆς ἀμάθειας καί τῆς ἀπαιδευσίας. Μάλιστα ἐθεωρεῖτο ὅτι ὁ ἀμόρφωτος δέν εἶναι κατ’ ἀνάγκην και ἀπαίδευτος, διότι ἦταν πιθανό νά διαθέτει ἦθος, κοινωνική μόρφωση καί ἐμπειρία ζωῆς, ἀκόμη καί ἕνα πλούσιο συναισθηματικό κόσμο.
Ἀργότερα συζητήθηκε διά μακρῶν - καί μέχρι σήμερα ὑποστηρίζεται - ἡ ἄποψη ὅτι τό ἐκπαιδευτικό σύστημα ὄχι μόνον στήν Ἑλλάδα ἀλλά καί σέ ἄλλες χῶρες παρουσιάζει κρίση, παρά τό γεγονός ὅτι ὁ σύγχρονος μαθητής – πολίτης ἔχει, κατά κανόνα, περισσότερες δυνατότητες στήν πρόσληψη γνώσεων, μέσα στό καπιταλιστικό σύστημα. Ἔτσι θά πρέπει νά προσδιορισθοῦν οἱ προϋποθέσεις καί τά κίνητρα τῆς συμπεριφορᾶς τῶν συγχρόνων μαθητῶν - πολιτῶν πού κινοῦνται πλέον μεταξύ τῆς ἀμάθειας καί τῆς ἀπαιδευσίας.
Εἶναι γεγονός ὅτι σέ χῶρες ὅπου ἔχει κυριαρχήσει κατ’ ἐξοχήν ὁ καπιταλισμός, κατεβλήθη προσπάθεια νά πλαισιωθεῖ ἡ ἐκπαιδευτική διαδικασία μέ τεχνικά μέσα καί νά δοθεῖ σ’ αὐτήν μία προοπτική περισσότερο οἰκονομική – τεχνοκρατική καί μακριά ἀπό τήν ἀνθρωπιστική παιδεία οἱ ἀξίες τῆς ὁποίας θεωροῦνται ὅτι ἔχουν συγκροτήσει τόν εὐρωπαϊκό πολιτισμό. Αὐτός ὁ προσανατολισμός τοῦ καπιταλιστικοῦ συστήματος εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νά διαμορφωθεῖ ἕνα ἀντίστοιχο πρότυπο στήν ἐκπαιδευτική διαδικασία σύμφωνα μέ τό ὁποῖο ὁ μαθητής εἶναι «πελάτης» καί το μάθημα «ἐμπόρευμα». Ὁ ἐκπαιδευτικός κατά συνέπεια θά πρέπει νά γίνει ἕνας καλός «πωλητής» στήν «πώληση» τῶν γνώσεων. Σ’ αὐτό το πλαίσιο διακηρύσσεται μάλιστα ὅτι τό σημερινό σχολεῖο ἔρχεται νά τεθεῖ στήν ὑπηρεσία τῆς ἀναπαραγωγῆς τοῦ κεφαλαίου. Ἐξ αὐτῶν καί μόνον συνάγεται ὅτι ἡ παλιά διάκριση μεταξύ ἀμάθειας καί ἀπαιδευσίας διαμορφώνεται σήμερα διαφορετικά. Ἀμάθεια καί ἀπαιδευσία ἔχουν συναφές περιεχόμενο διότι ἀκριβῶς τό καπιταλιστικό σύστημα, ἤπιας ἤ σκληρῆς μορφῆς, ἔχει μετασχηματίσει τήν συμπεριφορά τῶν ἀνθρώπων καί τίς συνθῆκες τῆς κοινωνίας ὥστε να ὑπηρετοῦν τούς στόχους του πού εἶναι ἀποκλειστικῶς καί μόνον οἰκονομικοί - τεχνοκρατικοί. Ἔτσι ἡ ἐκπαίδευση καί ἡ παιδεία καί τά ἀντίστοιχα ἀποτελέσματά τους, ἡ ἀμάθεια καί ἡ ἀπαιδευσία, ὁρίζονται καί καθορίζονται ὑπό τούς ὅρους, τίς ἐπιλογές καί τίς προοπτικές τοῦ καπιταλιστικοῦ συστήματος.
Ἀπό ἀπόψεως παιδευτικῆς εἶναι εὐδιάκριτο ὅτι στό καπιταλιστικό σύστημα δέν ὑπάρχει ἠθική συμπεριφορά. Ἐπίσης ἐδῶ τό ἀξιολογικό σύστημα ἔχει σαφῶς ἕνα ἀτομοκεντρικό χαρακτῆρα. Ἐάν λοιπόν ἡ ὀρθολογική (!) συμπεριφορά εἶναι ἀκριβῶς ἡ διαμόρφωση πολιτῶν, πού ὡς μόνες ἀξίες στήν ζωή τους ἔχουν τήν καταναλωτική συμπεριφορά ἤ τήν ἀτομική ἐπιτυχία, τότε ὁ μαθητής δέν χρειάζεται νά ἀποκτήσει γνώσεις, οὔτε καί τήν καθόλου γνώση, οὔτε βεβαίως νά διαμορφώσει κριτική σκέψη. Ἀκριβέστερα, ὁ μαθητής χρειάζεται νά διαθέτει περισσότερο ὁρισμένες δεξιότητες γιά νά χειρίζεται συγκεκριμένα πράγματα κατόπιν συγκεκριμένων ἐντολῶν ὥστε νά γίνει ἀποτελεσματικός καί παραγωγικός (κατά τούς κανόνες τῆς ἀγορᾶς).
Περαιτέρω, μία τέτοια προοπτική τοῦ ἐκπαιδευκτικοῦ συστήματος σημαίνει ὅτι ἡ διαφθορά εἶναι πιό ἀποδεκτή ἀπό τήν ἀρετή, ἐφ΄ ὅσον ὅλοι, ἤ σχεδόν ὅλοι, εἶναι διατεθειμένοι νά λειτουργήσουν κατά τρόπο μή νόμιμο ἤ μή ἠθικά σωστό, ἀπό τούς φορεῖς τῆς ἐξουσίας μέχρι τούς ἁπλούς πολίτες. Ἄς δοῦμε το παράδειγμα τῆς βοήθειας πρός ἕνα ἡλικωμένο. Τό νά βοηθοῦσε κανείς μία ἡλικιωμένη νά διασχίσει τόν δρόμο ἦταν, μέχρι σήμερα, μία πράξη ἤθους καί ἀγωγῆς. Σήμερα, ὅμως, ὅταν το καπιταλιστικό σύστημα ἔχει διαμορφώσει τούς ὅρους τῆς πολιτικῆς - κοινωνικῆς καί οἰκονομικῆς συμπεριφορᾶς, ἡ κοινωνική ἀγωγή, συνειδητά ἤ ἀσυνείδητα, ἀπουσιάζει. Ἐάν ἐπιχειρήσουν κάποιοι νά κλέψουν τήν τσάντα τῆς ἡλικιωμένης κυρίας, αὐτό θά θεωρηθεῖ ὅτι ἀντιπροσωπεύει μία μορφή, ἀφελή σέ κάθε περίπτωση, διαμαρτυρίας ἐναντίον τῆς κοινωνικῆς ἀδικίας. Ὡστόσο, ἐπειδή πέρα ἀπό τίς ἐξωτερικές συνθῆκες ὑπάρχει πάντοτε ὁ ἀνθρώπινος παράγων, μπορεῖ νά ἰσχυρισθεῖ κανείς ὅτι ἡ βοήθεια πρός τήν ἡλικιωμένη κυρία ἐξαρτᾶται ἀπό τόν βαθμό ἠθικῆς και τῆς κοινωνικῆς συνειδήσεως τοῦ ἀνθρώπου.
Καί μία τελευταία παρατήρηση. Ἄν καί ὁ ἀστικός κόσμος ἔχει ἐλεγχθεῖ πολλές φορές, καί ὄχι ἀναιτίως, ὡς κόσμος τῆς συντηρητικότητας καί τῆς ὑποκρισίας, θά πρέπει νά ἀναγνωρισθεῖ σ’ αὐτόν μία δυνατότητα προτάξεως καί διατηρήσεως ὁρισμένων ἀξιῶν πού ἀπορρέουν καί ἀπό τήν ἀνθρωπιστική παιδεία, μέ τίς ὁποῖες μπορεῖ νά ἀντιταχθεῖ στόν ἐκπαιδευτικό προσανατολισμό τοῦ καπιταλιστικοῦ συστήματος.
Ἀπό τά παραδείγματα καί τίς προσεγγίσεις προκύπτει ὅτι ἡ παλαιότερη διάκριση μεταξύ ἀμάθειας καί ἀπαιδευσίας ἔχει ἀμβλυνθεῖ. Ὁ ἀμαθής σήμερα, ὁ στερούμενος δηλαδή τῆς καθόλου γνώσεως καί τῆς κριτικῆς σκέψεως, ἀλλά ὁ ὁποῖος ὑπηρετεῖ καλῶς τό καπιταλιστικό σύστημα, κυρίως ὡς καταναλωτική δύναμη, εἶναι σέ πολλές περιπτώσεις καί ἀπαίδευτος, κατά τήν ἔννοια ὅτι στερεῖται τῆς στοιχειώδους ἀγωγῆς, τῶν πνευματικῶν ἀναζητήσεων καί τοῦ ἤθους. Αὐτό ἀσφαλῶς ὀφείλεται στό ἴδιο τό καπιταλιστικό σύστημα καί τούς στόχους πού αὐτό ὁρίζει ἀπό ἀπόψεως ἐκπαιδευτικῆς καί παιδευτικῆς, κοινωνικῆς καί πολιτικῆς. Θά ὑπάρχει ὅμως πάντοτε ἡ βούληση τοῦ πεπαιδευμένου ἀνθρώπου νά ἐξεγερείται ἐνάντια στόν ὁλοκληρωτισμό αὐτοῦ τοῦ συστήματος.


(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στό περ. Εὐθύνη)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου