Τετάρτη, 5 Μαΐου 2010


Δημήτρης Μπαλτάς

Ἡ σύγχρονη οἰκονομική κρίση ὡς πνευματικό πρόβλημα

Ἐξ ἀρχῆς εἶναι ἀναγκαῖο νά λεχθεῖ ὅτι ἡ σημερινή οἰκονομική κρίση δέν εἶναι ἕνα πρωτοφανές γεγονός. Εἶναι ἴσως πιό τραγικό, ἐπειδή ὁ ἄνθρωπος, ὕστερα ἀπό τόν β΄ παγκόσμιο πόλεμο, πίστεψε ὅτι δημιούργησε ἕνα κόσμο διαρκοῦς ἀναπτύξεως, οἰκονομικῆς σταθερότητας, κοινωνικῆς ἰσορροπίας καί πολιτικῆς εἰλικρίνειας.
Στήν παροῦσα ἀναφορά θά φανεῖ ὅτι ἡ οἰκονομική κρίση σήμερα, ὅπως καί ἄλλοτε, δέν εἶναι πρόβλημα τῆς οἰκονομίας, καθ’ ὅσον ἡ πολιτική κρίση δέν εἶναι ἁπλῶς καί μόνον πρόβλημα τῆς πολιτικῆς. Ἀντιθέτως ἀποτελοῦν προβλήματα τοῦ πνεύματος, ἄλυτα μέχρι σήμερα, παρά τήν τεχνολογική ἀνάπτυξη πού ἔχει συντελεσθεῖ κατά τίς τελευταῖες δεκαετίες. Ἐπιπλέον θά ἐπιχειρηθεῖ νά προσδιορισθεῖ ποιά εἶναι ἡ δέουσα συμπεριφορά τοῦ ἀνθρώπου ἀπέναντι στήν σημερινή οἰκονομική κρίση.
Ὁμολογεῖται ἀπό τούς περισσότερους, «εἰδικούς» καί μή, ὅτι ἡ σημερινή οἰκονομική κρίση εἶναι ἀποτέλεσμα μιᾶς συμπεριφορᾶς ἄλογης, ἀπάνθρωπης καί ἀντικοινωνικῆς ἐκ μέρους κυρίως τῶν τραπεζῶν καί τῶν πολυεθνικῶν ἑταιρειῶν. Διότι αὐτοί οἱ οἰκονομικοί ὀργανισμοί ἐπέτυχαν τήν συσσώρευση τοῦ πλούτου, δημιουργώντας μία εἰκονική οἰκονομία, διά τῆς ὁποίας ἑκατομμύρια ἄνθρωποι ὑποθήκευσαν τήν ζωή καί τό μέλλον τους καί παράλληλα χρησιμοποιώντας φθηνό ἐργατικό δυναμικό ἀπό τόν «Τρίτο κόσμο». Οἱ ἴδιοι οἰκονομικοί ὀργανισμοί κατέστησαν τήν οἰκονομία τῶν κρατῶν καί τῶν πολιτῶν «τυχερό παίγνιο», πρᾶγμα τό ὁποῖο ἀσφαλῶς δέν μπορεῖ νά ἔχει σχέση μέ τά πραγματικά οἰκονομικά μεγέθη. Ἔτσι ἡ καπιταλιστική οἰκονομία ὁδήγησε σέ μία ἀνορθολογική οἰκονομική συμπεριφορά, τά ἀποτελέσματα τῆς ὁποίας εἶναι πλέον παγκοσμίως ἐμφανῆ. Διά τῶν τρόπων πού ἀναφέρθηκαν ἡ καπιταλιστική οἰκονομία διευρύνει συνεχῶς τό χάσμα πλουσίων καί φτωχῶν καθιστώντας τούς φτωχούς φτωχότερους καί τούς πλούσιους πλουσιότερους. Δέν θά συζητήσω ἐδῶ τίς ἀντιστάσεις τῆς ἀστικῆς τάξεως στό χάσμα αὐτό πού εἶναι τραγικά περιορισμένες.
Πάντως ἐπιβάλλεται νά διευκρινισθεῖ ὅτι οἱ οἰκονομικές ἐπιλογές τῶν δυτικῶν κρατῶν ὑπῆρξαν ἀτυχεῖς, ὄχι ἐπειδή ἔκαναν ἐσφαλμένους μαθηματικούς ὑπολογισμούς, ἀλλά ἐπειδή περιφρόνησαν τόν παράγοντα «ἄνθρωπο». Ἀκριβῶς ἐπειδή τά μέσα πού χρησιμοποίησαν οἱ οἰκονομικοί ὀργανισμοί εἶναι κατ’ οὐσίαν νομιμοφανεῖς τρόποι ἐκμεταλλεύσεως καί τῶν κρατῶν καί τῶν πολιτῶν, ἡ σημερινή οἰκονομική κρίση θά πρέπει νά κατανοηθεῖ ὡς πρόβλημα πνευματικό καί ἀνθρωπολογικό. Ἀναφερόμενος στήν σχέση τοῦ οἰκονομικοῦ μέ τό πνευματικό πρόβλημα ὁ Ρῶσσος φιλόσοφος Ν. Μπερντιάεφ ἔγραφε παλαιότερα ὅτι «τό πρόβλημα τοῦ δικοῦ μου ψωμιοῦ εἶναι πρόβλημα ὑλικό, ἀλλά τό πρόβλημα τοῦ ψωμιοῦ τῶν διπλανῶν μου, ὁλόκληρου τοῦ κόσμου, εἶναι πνευματικό καί θρησκευτικό πρόβλημα. Ὁ ἄνθρωπος δέν ζεῖ μονάχα γιά τό ψωμί, ζεῖ ὅμως μέ ψωμί, καί πρέπει ὅλοι οἱ ἄνθρωποι νά ἔχουν ψωμί» (Οἱ πηγές καί τό νόημα τοῦ ρωσικοῦ κομμουνισμοῦ, μετ. Ε. Δ. Νιάνιος, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 265).
Στό σημεῖο αὐτό τίθεται τό ἐρώτημα ποιό μπορεῖ νά εἶναι τό καθῆκον τοῦ ἀνθρώπου ἀπέναντι στήν σημερινή οἰκονομική κρίση. Ὑπενθυμίζεται ὅτι κατά τόν Ἰμμ. Κάντ τό καθῆκον εἶναι «ἡ ἀναγκαιότητα μιᾶς πράξης πού προκύπτει ἀπό σεβασμό γιά τόν ἠθικό νόμο» (Τά θεμέλια τῆς μεταφυσικῆς τῶν ἠθῶν, μετ. Γ. Τζαβάρα, Ἀθήνα 1984, σ. 43). Προφανῶς αὐτή ἡ ἀναγκαιότητα τοῦ καθήκοντος δέν μπορεῖ νά ἔχει σχέση σήμερα μέ νέες, καί δῆθεν ὀρθότερες, ἀριθμητικές πράξεις, οἱ ὁποῖες μάλιστα συνοψίζονται στήν τραγελαφική διατύπωση «ἐξυγίανση τοῦ τραπεζικοῦ συστήματος». Ἐξ ἄλλου, ἡ ἔκφραση περί τοῦ «σεβασμοῦ γιά τόν ἠθικό νόμο», ἐάν συσχετισθεῖ μέ τήν σημερινή οἰκονομική κρίση, θά πρέπει νά ἀφορᾶ, πλέον, στήν ἐπιστροφή τοῦ ἀνθρώπου στόν ἄνθρωπο, στήν τιμιότητα, στήν γνήσια θρησκευτικότητα, στόν λαϊκό πολιτισμό, στήν ἱστορική συνείδηση, στήν γῆ. Ἐπειδή ἡ τρέχουσα οἰκονομική κρίση εἶναι πρωτίστως πνευματικό καί ἠθικό πρόβλημα, τό καθῆκον τοῦ ἀνθρώπου λογικά θά πρέπει εἶναι πνευματικό καί ἠθικό.
Ὡστόσο, μέ μία ρεαλιστική καί ὄχι τόσο πεσιμιστική προσέγγιση, τά πράγματα δέν φαίνεται νά ἔχουν τόν προσανατολισμό αὐτῆς τῆς ἐπιστροφῆς, καθ’ ὅσον καταβάλλεται ἀκόμη προσπάθεια ἀπό τούς «εἰδικούς», δηλαδή αὐτούς πού δημιούργησαν τήν ζοφερή γιά τούς λαούς καί τά κράτη κατάσταση, νά ἀντιμετωπισθεῖ καί ἡ σημερινή οἰκονομική κρίση διά οἰκονομικῶν τεχνασμάτων καί ὄχι διά τοῦ ἀνθρώπου καί χάριν τοῦ ἀνθρώπου.


(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στό περ. Εὐθύνη)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου