Τετάρτη, 5 Μαΐου 2010



Δημήτρης Μπαλτάς

Ὄψεις τῆς περιβαλλοντικῆς ἠθικῆς τοῦ ἀνθρώπου

Ὁπωσδήποτε ἡ συμπεριφορά τοῦ ἀνθρώπου πρός τό περιβάλλον εἶχε, τουλάχιστον πρίν ἀπό ἀρκετά χρόνια, ὡς ἀφετηρία τήν ἀντίληψη ὅτι αὐτό διέπεται ἀπό μία ἁρμονική τάξη ἡ ὁποία εἶναι ἀναγκαία γιά τήν διατήρησή του. Στήν παροῦσα κατάθεση θά συζητηθοῦν ὁρισμένα χαρακτηριστικά τῆς ἠθικῆς πού διαμορφώνει ὁ ἄνθρωπος στήν σχέση του μέ τό περιβάλλον. Ἐάν τό ἦθος τοῦ ἀνθρώπου εἶναι μία ὀντολογική καί ὄχι μόνον ἠθική-λογική κατηγορία, τότε στήν σχέση τοῦ ἀνθρώπου μέ τό περιβάλλον θά πρέπει νά ἀναγνωρισθεῖ ἕνα κίνητρο πνευματικῆς καί ὄχι μόνον ὑλικῆς, τεχνολογικῆς, πολιτικῆς, κοινωνικῆς κ.ἄ. τάξεως.
Δέν ἀμφισβητεῖται ἀπό κανένα ὅτι τό περιβάλλον, κυρίως κατά τίς τελευταῖες δεκαετίες, ἔχει ὑποστεῖ ἀνεπανόρθωτες καταστροφές, διότι ἀκριβῶς οἱ ἐπεμβάσεις τοῦ ἀνθρώπου σέ ὅλους τούς τομεῖς ἔχουν σάν στόχο πρωτευόντως τό ἴδιον ὄφελος καί δευτερευόντως τήν διατήρηση τῆς περιβαλλοντικῆς ἰσορροπίας. Ἀπό τήν ἄλλη, ἐκτιμᾶται ὅτι οἱ δυνάμεις ἐσωτερικῆς ἀντιστάσεως τοῦ περιβάλλοντος στίς ἐν πολλοῖς αὐθαίρετες ἐπεμβάσεις τοῦ ἀνθρώπου ἐξαντλοῦνται σταδιακά.
Ἐάν ἀναζητήσει κανείς τά κίνητρα τῆς συμπεριφορᾶς τοῦ ἀνθρώπου ἔναντι τοῦ περιβάλλοντος, θά διαπιστώσει ὅτι τό ἦθος τοῦ ἀνθρώπου δέν διαμορφώνεται πρωταρχικῶς ἀπό παραμέτρους οἰκονομικές, κοινωνικές, πολιτικές κ.ἄ. Διότι αὐτές εἶναι μόνον οἱ ἐξωτερικές ἐκδηλώσεις τοῦ ἤθους. Κατά συνέπεια, τό πρόβλημα τῆς φθορᾶς πού προκαλεῖ ὁ ἄνθρωπος στό περιβάλλον εἶναι πνευματικό καί ἀκολούθως οἰκονομικό, τεχνολογικό, κοινωνικό κ.ἄ. Σέ πολλές περιπτώσεις ὁ οἰκονομικός παράγων ἐντάσσεται βεβαίως στό πλαίσιο τῆς μονομεροῦς καπιταλιστικῆς ἀναπτύξεως. Ἀλλά στόν καπιταλισμό, ἐπειδή ὑπάρχει ἐκμετάλλευση τοῦ ἀνθρώπου ἀπό ἄνθρωπο, ἡ ἠθική συμπεριφορά εἶναι ἀνύπαρκτη. Κατά παρόμοιο τρόπο, μή ἠθική συμπεριφορά φαίνεται νά παρουσιάζει ὁ ἄνθρωπος καί στήν σχέση του μέ τό περιβάλλον, ὅταν τό ἐκμεταλλεύεται λειτουργώντας μέ μοναδικό γνώμονα τήν ἀναπτυξιακή λογική τοῦ καπιταλισμοῦ. Ἐδῶ τό τίμημα τῆς προόδου ἔχει ἀνυπολόγιστες ἀλλά σταθερές καταστροφικές συνέπειες, περιβαλλοντικές ἀλλά καί προσωπικές.
Στήν σημερινή προσέγγιση, ἡ φθορά τοῦ περιβάλλοντος θά πρέπει νά θεωρηθεῖ περισσότερο ὡς ἀποτέλεσμα τῆς κακῆς χρήσεως τῆς ἐλευθερίας πού ἔλαβε ὁ ἄνθρωπος ὡς δωρεά ἀπό τόν Θεό, ἀφοῦ προηγουμένως παρερμήνευσε τήν δοθεῖσα κυριαρχία του ἐπί τῆς φύσεως. Διότι κυριαρχία δέν μπορεῖ νά σημαίνει οὔτε διατάραξη τῆς οἰκολογικῆς ἰσορροπίας οὔτε, ἀκόμη, πλήρη ἐκμετάλλευση τῶν πλουτοπαραγωγικῶν πηγῶν. Ἀντιθέτως σημαίνει περισσότερο τήν προστασία τοῦ χώρου στόν ὁποῖο ζῆ καί ἔπειτα ἀπόλαυση τῶν ἀγαθῶν πού τοῦ παρέχει αὐτός ὁ χῶρος. Σέ τελική ἀνάλυση, ἀπό μιᾶς ὁρισμένης ἀπόψεως, δέν ἔχει κανένα δικαίωμα ὁ ἄνθρωπος ἐπί τοῦ περιβάλλοντος, ἐπί πράγματος δηλαδή πού ὁ ἴδιος δέν δημιούργησε καί δέν βοηθεῖ στήν διατήρησή του.
Ἐάν ὁ ἄνθρωπος τῆς μεταβιομηχανικῆς κοινωνίας καί τῆς μετανεωτερικῆς ἐποχῆς ἔχει ἀπομακρυνθεῖ ἀπό τό περιβάλλον, τόν κόσμο τῆς γῆς, ἀπό τήν ὁποία ἔρχεται καί στήν ὁποία θά ἐπιστρέψει, τότε τό αἴτημα πού προβάλλεται ἐδῶ εἶναι ἡ γεφύρωση τοῦ χάσματος μεταξύ τοῦ ἀνθρώπου καί τοῦ περιβάλλοντος, παρά τίς δυσοίωνες προβλέψεις τῶν ἐπιστημόνων. Γιά τήν γεφύρωση αὐτή προϋποτίθεται μία διαφορετική ὀντολογική (καί ἄρα κοσμολογική καί ἀνθρωπολογική) ἀντίληψη τοῦ ἀνθρώπου μέσα στό περιβάλλον στό ὁποῖο ζῆ καί κινεῖται. Τότε καί οἱ ἐκδηλώσεις τῆς συμπεριφορᾶς του θά ἐκφράζουν μία πιό στέρεη περιβαλλοντική ἠθική.


(Τό παρόν δημοσιεύθηκε στό περ. Εὐθύνη)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου